Dịch thuật: Thế nào là một bản dịch hay, một bản dịch dở và một bản dịch "có lỗi"?

Trong lĩnh vực dịch thuật, câu hỏi “nên dịch sát nghĩa hay dịch thoát ý?” vẫn luôn được nhắc đến như một chủ đề quen thuộc. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, đây thực chất là một cách đặt vấn đề chưa thật sự đúng. Điều quan trọng không phải là lựa chọn giữa dịch từng chữ hay diễn đạt theo ý, mà là tạo ra một bản dịch vừa trung thành với nội dung gốc, vừa tự nhiên và dễ hiểu đối với người đọc.

Đối với những người làm báo, đặc biệt là phóng viên phụ trách tin tức quốc tế, mục tiêu luôn là truyền tải chính xác thông tin từ ngôn ngữ nguồn sang tiếng mẹ đẻ mà vẫn giữ được bối cảnh và sắc thái của văn bản.

Nếu ví việc dịch thuật như một chuyến đi, thì dù đi bằng tàu điện hay xe buýt cũng không quan trọng, miễn là đưa người đọc đến đúng "đích". Điều cần tránh là những bản dịch khiến người đọc hiểu sai hoặc đi chệch khỏi ý nghĩa ban đầu.

◆ “Dịch là phản bội” – một câu nói nổi tiếng nhưng thường bị hiểu chưa đầy đủ.

Câu thành ngữ nổi tiếng của tiếng Ý “Traduttore, traditore” thường được dịch là “Dịch là phản bội”. Cách diễn đạt này cũng được nhiều ngôn ngữ sử dụng vì vừa giữ được nhịp điệu, vừa phản ánh mối quan hệ đầy mâu thuẫn giữa việc chuyển ngữ và việc bảo toàn nguyên bản.

Trong cuốn "Dịch khoảng trắng (여백을 번역하라)", tác giả Cho Young-hak cho biết câu nói này thường được viện dẫn để bảo vệ quyền tự do sáng tạo của người dịch, tức cho rằng dịch giả có quyền linh hoạt diễn đạt thay vì bám sát từng câu chữ.

Tuy nhiên, theo ông, cách hiểu đó chưa phản ánh đầy đủ nguồn gốc của câu nói. Tương truyền, câu này xuất phát từ lời phê phán của một người Ý sau khi đọc bản dịch tiếng Pháp của tác phẩm Thiên đường đã mất (Paradise Lost) của John Milton. Người này cho rằng bản dịch đã làm mất đi vẻ đẹp và giá trị của nguyên tác, nên gọi người dịch là “kẻ phản bội”, hay đúng hơn là “kẻ làm hỏng tác phẩm”.

Xét về mặt từ nguyên, traduttore có nghĩa là người dịch, còn traditore là kẻ phản bội, tức đều chỉ con người chứ không phải hành động.

Dù vậy, cách diễn đạt “dịch là phản bội” vẫn chứa đựng một ý nghĩa sâu sắc. Bởi trên thực tế, rất khó để bất kỳ bản dịch nào có thể tái hiện hoàn toàn nội dung, sắc thái và cảm xúc của nguyên tác. Giữa ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích luôn tồn tại những khác biệt không thể xóa bỏ.

Ở góc độ đó, dịch thuật gần như mang số phận phải “phản bội” một phần nguyên bản để có thể truyền tải đầy đủ tinh thần của tác phẩm sang một ngôn ngữ khác.

 
◆ Điều đáng sợ hơn bản dịch dở là bản dịch… không chịu dịch.

Theo tác giả bài viết, điều đáng lo ngại không chỉ là những bản dịch chưa hay, mà còn là những bản dịch không thực sự được dịch.

Đó là tình trạng người dịch giữ nguyên từ ngữ nước ngoài hoặc chỉ thay thế bằng một từ ngoại ngữ khác mà không chuyển tải chúng sang tiếng bản địa.

Những cách diễn đạt như: ▲ dramatic story thay vì câu chuyện đầy kịch tính; ▲ ranking list thay vì bảng xếp hạng; ▲ ironic fate thay vì số phận trớ trêu; ▲ closing comment của MC thay vì lời chào kết chương trình; ▲ open event thay vì khai mạc sự kiện; là những ví dụ cho thấy người dịch đã để nguyên dấu vết của ngôn ngữ nguồn thay vì thực sự chuyển hóa chúng sang ngôn ngữ đích.

Trong cuốn Học tiếng Hàn dành cho người làm dịch thuật (번역자를 위한 우리말 공부), tác giả Lee Kang-ryong cũng đưa ra nhận xét đáng suy ngẫm:

“Nếu người dịch đã nỗ lực hết sức để chuyển ngữ sang tiếng Hàn nhưng vẫn còn thiếu sót, đồng nghiệp hoặc độc giả cẩn thận có thể bổ sung và sửa chữa. Nhưng nếu chỉ giữ nguyên tiếng nước ngoài hoặc thay bằng một từ ngoại ngữ khác thì việc bị phê bình cũng là điều khó tránh khỏi.”

◆ Dịch thuật là sự trung thành thông qua sáng tạo.

Một bản dịch tốt không nhất thiết phải bám sát từng chữ, cũng không phải tự do đến mức xa rời nguyên tác. Điều quan trọng là truyền tải đúng nội dung, cảm xúc và dụng ý của tác giả bằng một ngôn ngữ tự nhiên đối với độc giả.
Ở nghĩa đó, dịch thuật luôn đòi hỏi người dịch phải chấp nhận "phản bội" một phần hình thức của nguyên tác để giữ lại tinh thần của nó.

Và có lẽ, như tác giả bài viết kết luận, dịch thuật chính là một sự “phản bội” đầy trách nhiệm và trung thực. Chính nhờ sự "phản bội" ấy mà những tác phẩm, ý tưởng và tri thức có thể vượt qua rào cản ngôn ngữ để đến với nhiều độc giả hơn trên thế giới.