[Spiritual Asia ㉗ – Câu chuyện về Kỳ Na giáo (2)]: Tinh thần đã làm thay đổi kinh tế và văn hóa Ấn Độ – Từ đạo đức kinh doanh đến ESG và tương lai phát triển bền vững

Một tôn giáo không tồn tại lâu dài chỉ vì có những ngôi đền nguy nga hay hàng triệu tín đồ. Điều làm nên sức sống của một tôn giáo chính là khả năng thay đổi cách con người sống, định hình trật tự xã hội và gieo vào nền văn minh những giá trị đạo đức có thể trường tồn qua thời gian.

Nhìn từ góc độ ấy, Kỳ Na giáo (Jainism) là một trường hợp đặc biệt trong lịch sử nhân loại. Dù số lượng tín đồ không nhiều như Phật giáo hay Ấn Độ giáo, nhưng ảnh hưởng của Kỳ Na giáo đối với đời sống kinh tế, văn hóa và đạo đức xã hội Ấn Độ lại sâu rộng hơn nhiều người vẫn nghĩ.

Được Mahavira hệ thống hóa vào khoảng thế kỷ VI trước Công nguyên, Kỳ Na giáo đã tồn tại hơn 2.500 năm mà không dựa vào những cuộc chinh phục, cũng không mở rộng bằng các chiến dịch truyền giáo quy mô lớn. Điều giúp tôn giáo này bền vững chính là việc biến giáo lý thành lối sống hằng ngày. Đối với người theo Kỳ Na giáo, tu tập không chỉ diễn ra trong đền thờ hay nơi ẩn tu, mà được thể hiện qua từng lời nói, cách ứng xử và cả trong những hoạt động kinh doanh thường nhật.

Có lẽ vì thế mà Kỳ Na giáo đã để lại dấu ấn đặc biệt trong nền kinh tế Ấn Độ.

Nếu nhiều người coi tài sản là thước đo thành công, thì Kỳ Na giáo lại xem niềm tin mới là tài sản quý giá nhất. Tiền bạc có thể kiếm được rồi cũng có thể mất đi, nhưng một khi đánh mất sự tín nhiệm thì rất khó có thể lấy lại. Chính vì vậy, tính trung thực trở thành nguyên tắc nền tảng trong mọi giao dịch của cộng đồng Kỳ Na giáo.

Đối với họ, giữ lời hứa, buôn bán minh bạch, tránh gian dối hay trục lợi không đơn thuần là đạo đức nghề nghiệp, mà còn là một hình thức tu hành. Làm kinh doanh bằng sự chân chính cũng chính là cách nuôi dưỡng tâm hồn và tích lũy công đức.

Qua nhiều thế kỷ, triết lý ấy đã tạo nên uy tín đặc biệt cho cộng đồng Kỳ Na giáo trong các lĩnh vực thương mại, tài chính, chế tác đá quý, dệt may và ngoại thương. Đến nay, dù chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trong dân số Ấn Độ, người theo Kỳ Na giáo vẫn hiện diện nổi bật trong giới doanh nhân, thương nhân, ngân hàng và các ngành kinh doanh có giá trị gia tăng cao.

Điều này không chỉ xuất phát từ năng lực kinh doanh, mà còn là kết quả của một nền văn hóa lấy chữ tín làm gốc. Khi sự trung thực trở thành chuẩn mực sống, niềm tin của khách hàng và đối tác cũng trở thành nguồn vốn lớn nhất của doanh nghiệp.

Đó là một bài học mà ngay cả nền kinh tế hiện đại cũng vẫn còn nguyên giá trị.

Kỳ Na giáo không phủ nhận giá trị của sự giàu có. Điều họ quan tâm không phải là con người sở hữu bao nhiêu của cải, mà là của cải ấy được tạo ra bằng cách nào và được sử dụng vào mục đích gì.

Một tài sản tích lũy bằng tham lam, lừa dối hay bóc lột sẽ chỉ khiến con người bị trói buộc bởi chính lòng tham của mình. Ngược lại, của cải được tạo dựng bằng lao động chân chính và được chia sẻ cho cộng đồng sẽ trở thành nền tảng của một cuộc sống có ý nghĩa.

Bởi vậy, trong cộng đồng Kỳ Na giáo, truyền thống làm từ thiện đã hình thành từ rất sớm. Nhiều gia đình doanh nhân dành một phần đáng kể tài sản để xây dựng trường học, bệnh viện, cấp học bổng hay hỗ trợ người nghèo. Họ không xem việc cho đi là mất mát, mà là cách để đồng tiền tiếp tục tạo ra giá trị cho xã hội.

Quan niệm ấy khiến người ta liên tưởng đến khái niệm trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) và các tiêu chuẩn ESG mà thế giới đang đặc biệt coi trọng.

Trong những năm gần đây, ESG – viết tắt của ba yếu tố Môi trường (Environmental), Xã hội (Social) và Quản trị (Governance) – đã trở thành thước đo mới đối với sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Thế nhưng, nếu nhìn sâu vào lịch sử, có thể thấy nhiều giá trị cốt lõi của ESG đã hiện diện trong Kỳ Na giáo từ hơn hai thiên niên kỷ trước.

Ở khía cạnh môi trường, Kỳ Na giáo không xem thiên nhiên là tài sản để con người khai thác vô hạn. Mọi sinh vật, từ cây cỏ, muông thú đến những sinh mệnh nhỏ bé nhất, đều có quyền được tồn tại. Con người chỉ là một phần của hệ sinh thái rộng lớn chứ không phải chủ nhân tuyệt đối của Trái đất.

Ở phương diện xã hội, giáo lý Kỳ Na giáo đề cao lòng từ bi, tinh thần bất bạo động, sự tôn trọng mọi hình thức sống và trách nhiệm đối với cộng đồng. Một xã hội chỉ có thể bền vững khi con người biết bảo vệ người yếu thế và xây dựng niềm tin lẫn nhau.

Còn trong quản trị, Kỳ Na giáo nhấn mạnh sự minh bạch, trung thực và tinh thần trách nhiệm. Một người lãnh đạo hay một doanh nghiệp chỉ có thể tồn tại lâu dài khi lấy đạo đức làm nền tảng cho mọi quyết định.

Có thể nói, trước khi thế giới hiện đại nói đến ESG, Kỳ Na giáo đã thực hành những nguyên tắc ấy trong đời sống suốt hàng nghìn năm.

Ngày nay, khi biến đổi khí hậu trở thành thách thức toàn cầu, những tư tưởng ấy càng cho thấy giá trị vượt thời gian.
Sau Cách mạng công nghiệp, nhân loại đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế chưa từng có. Nhưng đi cùng với đó là sự suy giảm đa dạng sinh học, ô nhiễm môi trường, cạn kiệt tài nguyên và những biến động khí hậu ngày càng nghiêm trọng.

Trong khi nhiều người xem thiên nhiên là đối tượng để chinh phục, Kỳ Na giáo từ rất sớm đã lựa chọn một cách nhìn khác: con người không đứng trên tự nhiên mà sống trong tự nhiên. Làm tổn thương thiên nhiên cũng chính là làm tổn thương tương lai của chính mình.

Triết lý ấy được thể hiện rõ nhất qua truyền thống ăn chay nghiêm ngặt của người Kỳ Na giáo.

Đối với họ, ăn chay không đơn thuần là một chế độ dinh dưỡng, mà là sự thực hành nguyên lý Ahimsa – bất bạo động đối với mọi sinh mệnh. Mỗi bữa ăn đều phản ánh nỗ lực giảm thiểu đau khổ cho các loài khác và nuôi dưỡng lòng từ bi trong chính bản thân mình.

Ngày nay, khi thế giới ngày càng quan tâm đến bảo vệ môi trường, phúc lợi động vật và lối sống xanh, những điều từng được xem là quy tắc khắt khe của Kỳ Na giáo lại trở thành xu hướng được nhiều người lựa chọn.
Điều đó cho thấy có những giá trị không bao giờ cũ. Chúng chỉ chờ đến đúng thời điểm để nhân loại nhận ra ý nghĩa của mình.

Có lẽ vì thế mà Kỳ Na giáo vẫn luôn mang đến một lời nhắc nhở đáng suy ngẫm: khi kinh tế càng phát triển, đạo đức lại càng trở nên quan trọng. Công nghệ càng hiện đại, trách nhiệm của con người đối với xã hội và thiên nhiên càng phải lớn hơn.

Kỳ Na giáo không phản đối sự phát triển. Điều tôn giáo này đặt ra là một câu hỏi khác: phát triển để làm gì?

Nếu tăng trưởng chỉ nhằm thỏa mãn lòng tham vô hạn, cuối cùng con người sẽ làm cạn kiệt cả thiên nhiên lẫn chính mình. Nhưng nếu phát triển đi cùng với sự tiết chế, trách nhiệm và tinh thần cộng sinh, đó mới là con đường dẫn đến một nền văn minh bền vững.

Hơn hai nghìn năm trước, Mahavira đã gửi gắm thông điệp ấy bằng chính cuộc đời mình. Và hôm nay, giữa thời đại của ESG, kinh tế xanh và phát triển bền vững, thông điệp ấy dường như lại trở nên gần gũi hơn bao giờ hết.

◆ Kinh điển của Kỳ Na giáo và trí tuệ cho thời đại AI

Nếu phần cốt lõi của Kỳ Na giáo nằm ở sự thực hành, thì nền tảng của sự thực hành ấy chính là hệ thống kinh điển được lưu truyền qua nhiều thế kỷ. Những bộ kinh này không chỉ ghi lại lời dạy của Mahavira, mà còn là kim chỉ nam giúp con người trả lời những câu hỏi muôn thuở: làm thế nào để chế ngự dục vọng, sống đúng với lương tri và đạt đến tự do của tâm hồn.

Truyền thống kinh điển lâu đời nhất của Kỳ Na giáo là bộ Agamas, được hình thành từ những lời thuyết giảng của Mahavira và các bậc thầy đầu tiên. Nội dung trải rộng từ giới luật dành cho các tu sĩ, nguyên tắc vận hành của cộng đồng tín đồ cho đến thiền định, đạo đức và con đường giải thoát. Đối với giáo phái Bạch y (Śvētāmbara), đây là hệ thống kinh điển có giá trị cao nhất và vẫn được gìn giữ cho đến ngày nay.

Trong khi đó, giáo phái Khỏa thân (Digambara) cho rằng phần lớn nguyên bản của Agamas đã thất truyền theo dòng lịch sử, nên phát triển một hệ thống kinh điển riêng. Tuy khác biệt về truyền thống văn bản, cả hai nhánh đều thống nhất ở điều quan trọng nhất: tinh thần bất bạo động, vô sở hữu và chiến thắng chính mình chính là cốt lõi của Kỳ Na giáo.

Trong số các tác phẩm kinh điển, Tattvārtha Sūtra được xem là công trình hệ thống hóa tư tưởng Kỳ Na giáo hoàn chỉnh nhất. Đây cũng là bộ kinh hiếm hoi được cả hai giáo phái cùng công nhận. Tác phẩm trình bày một cách logic các khái niệm về linh hồn (Jīva), phi linh hồn (Ajīva), nghiệp (Karma), luân hồi và giải thoát (Moksha). Nhưng điều làm nên giá trị lâu bền của bộ kinh không chỉ nằm ở triết học, mà còn ở thông điệp rất giản dị: muốn giải thoát, trước hết con người phải hiểu đúng chính mình.

Con người thường dành quá nhiều thời gian để thay đổi thế giới bên ngoài, nhưng lại ít khi nhìn vào những tham vọng, sân hận và chấp trước đang lớn lên trong nội tâm. Theo Kỳ Na giáo, chiến thắng bản thân luôn khó hơn chiến thắng người khác. Chỉ khi vượt qua được lòng tham, sự ích kỷ và cái tôi, con người mới thật sự tự do.

Một bộ kinh quan trọng khác là Kalpa Sūtra, ghi lại cuộc đời của Mahavira, từ khi sinh ra, xuất gia, giác ngộ cho đến những năm tháng hoằng pháp và nhập niết bàn. Tác phẩm cũng trình bày lịch sử của tăng đoàn và các quy tắc sinh hoạt dành cho giới tu sĩ. Đối với nhiều tín đồ Kỳ Na giáo, đây là bộ kinh gần gũi nhất vì không chỉ kể về một bậc giác ngộ mà còn cho thấy một đời sống được xây dựng trên lòng từ bi, sự tiết chế và tinh thần phụng sự cộng đồng.

Điều đáng chú ý là những bộ kinh ra đời hơn hai thiên niên kỷ trước lại đặt ra những câu hỏi mà thế giới hiện đại vẫn đang trăn trở. Khi trí tuệ nhân tạo phát triển với tốc độ chưa từng có, nhân loại không chỉ cần những thuật toán thông minh hơn mà còn cần một nền tảng đạo đức đủ vững để định hướng việc sử dụng công nghệ.

AI có thể xử lý dữ liệu nhanh hơn con người, nhưng AI không biết thế nào là lòng trắc ẩn. Máy tính có thể đưa ra hàng triệu phương án, nhưng không thể tự quyết định đâu là điều thiện và đâu là điều ác. Thuật toán có thể tối ưu hóa hiệu suất, nhưng không thể thay thế lương tâm.

Chính vì vậy, Kỳ Na giáo vẫn mang ý nghĩa đặc biệt đối với thế kỷ XXI. Tôn giáo này nhắc nhở rằng công nghệ chỉ thật sự có giá trị khi phục vụ sự sống. Mọi tiến bộ nếu làm tổn hại đến phẩm giá con người, phá hủy thiên nhiên hay nuôi dưỡng lòng tham đều không thể được gọi là tiến bộ đúng nghĩa. Văn minh không được đo bằng tốc độ phát triển, mà bằng trách nhiệm đối với sự sống.

Thế giới hôm nay đang phải đối mặt với biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên, bất bình đẳng xã hội và những khủng hoảng đạo đức ngày càng sâu sắc. Trong bối cảnh ấy, những lời dạy của Mahavira lại mang một ý nghĩa rất hiện đại. Thay vì chạy theo tiêu dùng vô hạn, con người cần học cách sống bền vững. Thay vì cạnh tranh bằng mọi giá, cần biết hợp tác để cùng tồn tại. Thay vì tìm cách thống trị thiên nhiên, cần học cách chung sống hài hòa với thiên nhiên.

Đó cũng là bài học dành cho mọi lĩnh vực của đời sống. Doanh nghiệp không thể chỉ theo đuổi lợi nhuận mà quên đi trách nhiệm với xã hội và môi trường. Chính trị phải hướng đến lợi ích cộng đồng thay vì những cuộc tranh giành quyền lực. Báo chí cần đặt sự thật lên trên tốc độ. Giáo dục không chỉ đào tạo người giỏi mà còn phải bồi dưỡng những con người có nhân cách. Và AI cũng phải được phát triển trên nền tảng của đạo đức và sự tôn trọng con người.

Có lẽ nghịch lý lớn nhất của thời đại chúng ta là con người sở hữu nhiều hơn bao giờ hết nhưng lại bất an hơn bao giờ hết. Chúng ta kết nối với cả thế giới chỉ bằng một cú chạm, nhưng lại dễ rơi vào cảm giác cô đơn. Kỳ Na giáo gửi đến thời đại ấy một thông điệp rất giản dị: hạnh phúc không đến từ việc có nhiều hơn, mà từ việc bớt lệ thuộc hơn.

Bất bạo động không phải là biểu hiện của sự yếu đuối, mà là sức mạnh của những người đủ bản lĩnh để không đáp trả bằng bạo lực. Vô sở hữu không phải là ca ngợi sự nghèo khó, mà là khả năng không để mình trở thành nô lệ của vật chất. Tiết chế không phải là từ bỏ phát triển, mà là điều kiện để phát triển có thể kéo dài và bền vững.

Có lẽ thách thức lớn nhất của nhân loại trong kỷ nguyên AI không còn là thiếu công nghệ, mà là thiếu trí tuệ để sử dụng công nghệ đúng cách. AI có thể thay thế đôi tay con người trong rất nhiều công việc, nhưng không thể thay thế lương tri. Máy móc có thể tính toán, nhưng không biết yêu thương. Thuật toán có thể gợi ý câu trả lời, nhưng không thể tự lựa chọn điều đúng.

Hơn 2.500 năm trước, Mahavira từng nói rằng muốn thay đổi thế giới, trước hết con người phải chiến thắng chính mình. Đến hôm nay, lời dạy ấy vẫn chưa hề cũ. Một nền văn minh thực sự không được xây dựng bằng sức mạnh của công nghệ, mà bằng chiều sâu của đạo đức.

Có lẽ vì thế, Kỳ Na giáo không chỉ là một tôn giáo của quá khứ. Đó còn là ngọn đèn cổ xưa đang soi sáng những câu hỏi mới của nhân loại. Khi đứng trước ngã rẽ của kỷ nguyên AI, thông điệp mà Kỳ Na giáo gửi đến chúng ta vẫn rất rõ ràng: điều quyết định tương lai không phải là con người sẽ sở hữu bao nhiêu công nghệ, mà là con người sẽ sử dụng công nghệ ấy với bao nhiêu trí tuệ và trách nhiệm.

(Loạt series bài viết của tác giả Jin Jeong-ja)