[Spiritual Asia ㉖| Câu chuyện về Kỳ Na giáo (1)] Một con đường giác ngộ vĩ đại ra đời cùng thời với Phật giáo

Trong lịch sử văn minh nhân loại, có những thời đại đặc biệt. Đó là những thời khắc mà một trật tự cũ dần khép lại, cũng là lúc con người khát khao những tư tưởng mới để trả lời cho những câu hỏi muôn thuở về cuộc sống, về con người và về ý nghĩa của sự tồn tại. Thế kỷ VI trước Công nguyên là một trong những thời đại như vậy. Về sau, triết gia người Đức Karl Jaspers gọi giai đoạn ấy là "Thời đại Trục" (Axial Age) – thời kỳ mà ở nhiều nền văn minh lớn, những tư tưởng có sức làm thay đổi lịch sử nhân loại gần như đồng thời xuất hiện.

Ở Trung Hoa, Khổng Tử và Lão Tử miệt mài tìm kiếm con đường xây dựng một trật tự mới cho xã hội. Tại Tây Á, các nhà tiên tri cất lên tiếng nói về công lý và đức tin. Còn ở Hy Lạp, triết học bắt đầu đưa con người bước ra khỏi thế giới thần thoại để tiến vào kỷ nguyên của lý tính. Trong dòng chảy tư tưởng ấy, Ấn Độ cũng chứng kiến sự xuất hiện của hai bậc giác ngộ vĩ đại: Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, người khai mở Phật giáo, và Mahavira – vị thánh đã hoàn thiện giáo lý của Kỳ Na giáo.

Ngày nay, Phật giáo đã trở nên quen thuộc với hàng triệu người trên khắp thế giới, trong khi Kỳ Na giáo vẫn còn là một cái tên khá xa lạ. Thế nhưng, nếu muốn hiểu chiều sâu của văn minh Ấn Độ, sẽ rất khó bỏ qua tôn giáo này. Không chỉ là một trong những truyền thống tâm linh lâu đời nhất của tiểu lục địa, Kỳ Na giáo còn là nơi đã nuôi dưỡng và thực hành một cách triệt để tư tưởng bất bạo động và tôn trọng mọi sự sống – những giá trị ngày nay vẫn được xem là nền tảng đạo đức phổ quát của nhân loại.
Điều thú vị là Kỳ Na giáo không xem mình là một tôn giáo do một cá nhân sáng lập. Theo truyền thống của tôn giáo này, chân lý vốn đã tồn tại từ vô lượng kiếp và luôn được truyền lại qua các bậc giác ngộ. Họ gọi những bậc ấy là Tirthankara – những người mở lối để con người vượt qua dòng sông vô minh và khổ đau. Trong tiếng Phạn, từ "Tirthankara" mang ý nghĩa "người xây nên bến vượt" hay "người tạo nên cây cầu", giúp chúng sinh băng qua dòng sông của tham ái để đi tới bờ giải thoát.

Mahavira không phải là vị Tirthankara đầu tiên. Theo truyền thống Kỳ Na giáo, ông là vị thứ hai mươi bốn và cũng là vị cuối cùng. Trước ông đã có nhiều bậc tu hành khác, trong đó Parshvanatha – vị Tirthankara thứ hai mươi ba – được nhiều học giả đánh giá là nhân vật có khả năng tồn tại trong lịch sử. Mahavira kế thừa con đường ấy, đồng thời đưa tư tưởng và phương pháp tu tập của Kỳ Na giáo đến mức hoàn chỉnh hơn. Vì thế, ông thường được xem là người hoàn thiện giáo lý hơn là người khai sáng một tôn giáo mới.

Sự xuất hiện của Mahavira gắn liền với một giai đoạn biến động sâu sắc của xã hội Ấn Độ. Các đô thị ngày càng phát triển, thương mại mở rộng và những tầng lớp xã hội mới dần hình thành. Nhưng trong khi đời sống kinh tế thay đổi, tôn giáo vẫn bị chi phối bởi các nghi lễ hiến tế phức tạp của giới Bà-la-môn. Đẳng cấp xã hội được quyết định ngay từ khi con người sinh ra, còn các nghi thức tôn giáo thì ngày càng trở nên xa lạ với cuộc sống của người dân bình thường. Ngày càng nhiều người bắt đầu đặt câu hỏi: liệu số phận con người có thực sự bị quyết định bởi xuất thân, hay chính đạo đức và sự tu dưỡng mới làm nên giá trị của mỗi cá nhân?

Chính trong bối cảnh ấy, Kỳ Na giáo và Phật giáo gần như đồng thời xuất hiện. Dù lựa chọn những con đường khác nhau, cả hai đều cùng phản biện một xã hội đặt nặng nghi lễ và huyết thống. Họ khẳng định rằng phẩm giá con người không nằm ở dòng dõi hay địa vị, mà được tạo nên bởi cách mỗi người sống, hành động và tự hoàn thiện chính mình.

Theo truyền thống, Mahavira sinh ra trong một gia đình quý tộc. Ông có thể tận hưởng một cuộc sống đầy đủ về quyền lực và của cải, nhưng vào khoảng ba mươi tuổi đã quyết định từ bỏ tất cả để bước vào con đường tu hành. Trong nhiều năm, ông lang thang qua rừng núi và đồng bằng, chịu đựng đói khát, giá lạnh, nắng nóng cùng sự chế giễu của người đời. Nhưng ngay giữa những thử thách khắc nghiệt ấy, ông vẫn giữ một nguyên tắc không bao giờ thay đổi: không làm tổn hại đến bất kỳ sinh mạng nào.

Sau nhiều năm khổ hạnh và thiền định, Mahavira đạt đến giác ngộ và bắt đầu truyền dạy con đường giải thoát cho các đệ tử. Từ đó, cộng đồng Kỳ Na giáo dần hình thành và phát triển.

Cuộc đời của Mahavira có nhiều điểm tương đồng đáng kinh ngạc với Đức Phật Thích Ca. Cả hai đều xuất thân từ tầng lớp quý tộc, đều từ bỏ cuộc sống giàu sang để đi tìm chân lý, và đều dành trọn cuộc đời nhằm giải đáp câu hỏi lớn nhất của nhân loại: làm thế nào để con người thoát khỏi khổ đau.

Tuy nhiên, con đường mà hai bậc giác ngộ lựa chọn lại không hoàn toàn giống nhau.

Sau những năm tháng hành xác cực đoan, Đức Phật nhận ra rằng cả hưởng lạc lẫn khổ hạnh đều không đưa con người đến giác ngộ. Từ trải nghiệm ấy, Ngài đề xướng con đường Trung đạo – tránh mọi cực đoan để tìm sự cân bằng giữa thân và tâm.

Mahavira lại đi theo một hướng khác. Ông tin rằng muốn giải thoát linh hồn thì con người phải cắt đứt tận gốc mọi ham muốn. Chỉ bằng sự tự chế nghiêm khắc, bằng việc kiểm soát từng hành động, từng lời nói và từng ý nghĩ, con người mới có thể gột rửa những ô nhiễm của tâm hồn và trở về với bản tính thuần khiết vốn có.

Sự khác biệt ấy đã tạo nên hai truyền thống tâm linh mang bản sắc riêng. Nếu Phật giáo lan tỏa rộng khắp nhờ tinh thần từ bi và con đường Trung đạo, thì Kỳ Na giáo lại xây dựng một cộng đồng tuy không đông đảo nhưng nổi tiếng bởi đời sống kỷ luật, sự thực hành nghiêm cẩn và ý thức đạo đức rất cao. Suốt hơn hai thiên niên kỷ, truyền thống ấy vẫn được gìn giữ như một minh chứng rằng sức mạnh của một tôn giáo không chỉ được đo bằng số lượng tín đồ, mà còn bằng khả năng gìn giữ những giá trị mà mình theo đuổi.

Điểm làm nên linh hồn của Kỳ Na giáo chính là niềm tin rằng mọi sự sống đều đáng được tôn trọng. Không chỉ con người, mà cả muông thú, côn trùng, cây cỏ hay những sinh vật nhỏ bé mắt thường không nhìn thấy cũng đều có giá trị riêng của chúng. Từ niềm tin ấy đã hình thành triết lý Ahimsa – bất bạo động, tư tưởng sẽ trở thành nền tảng của toàn bộ Kỳ Na giáo và cũng là một trong những di sản tinh thần có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử nhân loại.

Triết lý cốt lõi của Kỳ Na giáo được cô đọng trong một khái niệm ngắn gọn nhưng hàm chứa chiều sâu đặc biệt: Ahimsa, hay bất bạo động. Tuy nhiên, bất bạo động mà Kỳ Na giáo nói đến không chỉ dừng lại ở việc không làm hại con người. Đó là một quan niệm về sự sống rộng lớn hơn nhiều, xuất phát từ niềm tin rằng mọi sinh linh trong vũ trụ đều có giá trị và đều xứng đáng được tôn trọng. Một con vật lớn, một côn trùng nhỏ bé hay ngay cả những vi sinh vật mắt thường không nhìn thấy cũng đều là những hình thức tồn tại của sự sống. Không có sinh mạng nào là quá nhỏ để bị xem nhẹ.

Đối với xã hội Ấn Độ hơn hai nghìn năm trước, đây là một tư tưởng mang tính cách mạng. Trong khi nhiều truyền thống tôn giáo chủ yếu bàn về mối quan hệ giữa con người với thần linh, Kỳ Na giáo lại đặt trọng tâm vào mối quan hệ giữa con người với mọi sự sống xung quanh. Thiên nhiên không phải là đối tượng để con người chinh phục, mà là một cộng đồng mà con người là một thành viên trong đó. Làm tổn hại đến bất kỳ sinh mạng nào cũng đồng nghĩa với việc làm tổn thương chính linh hồn của mình.

Từ quan niệm ấy, Kỳ Na giáo xây dựng một cách nhìn rất riêng về con người và vũ trụ. Theo giáo lý của tôn giáo này, vũ trụ được cấu thành từ hai thực thể căn bản. Một là Jīva, tức linh hồn, và hai là Ajīva, bao gồm vật chất, không gian, thời gian cùng mọi yếu tố không có linh hồn. Con người không chỉ là một thân xác hữu hình mà còn mang trong mình một linh hồn vốn thanh tịnh, tự do và đầy đủ trí tuệ. Thế nhưng, trong quá trình sống, lòng tham, sự sân hận, dục vọng và chấp trước khiến nghiệp bám vào linh hồn, che lấp bản tính sáng trong vốn có.

Điểm độc đáo của Kỳ Na giáo nằm ở cách lý giải về nghiệp. Nếu Phật giáo nhìn nghiệp như hệ quả của hành động và ý nghĩ, thì Kỳ Na giáo lại hình dung nghiệp như một dạng vật chất vô cùng vi tế thực sự bám vào linh hồn. Mỗi hành động tham lam, mỗi lời nói dối, mỗi ý nghĩ bạo lực đều khiến lớp nghiệp ấy dày thêm, làm linh hồn trở nên nặng nề và tiếp tục bị cuốn vào vòng luân hồi. Vì vậy, mục tiêu của việc tu tập không chỉ là sống lương thiện, mà còn là từng bước gột rửa những lớp nghiệp ấy để linh hồn lấy lại sự thuần khiết ban đầu.

Đích đến cuối cùng của con đường ấy là Moksha, tức giải thoát. Đó không phải là việc được đưa đến một thế giới khác sau khi chết, cũng không phải là phần thưởng do một đấng thần linh ban phát. Giải thoát, theo Kỳ Na giáo, là trạng thái mà linh hồn hoàn toàn thoát khỏi mọi nghiệp lực, trở về với bản tính tự do và sáng suốt vốn có. Không ai có thể ban cho con người sự giải thoát; mỗi người phải tự đạt được bằng chính nỗ lực của mình.

Bởi vậy, Kỳ Na giáo đặc biệt đề cao sự tự chế. Theo Mahavira, chiến thắng người khác chưa bao giờ là điều khó nhất; điều khó nhất là chiến thắng chính những ham muốn của bản thân. Trước khi mong thay đổi thế giới, con người phải học cách thay đổi chính mình. Trước khi muốn cứu giúp người khác, mỗi người cần vượt qua lòng tham, sự nóng giận và những dục vọng đang trói buộc mình.

Tinh thần ấy được thể hiện qua năm giới luật nền tảng của Kỳ Na giáo: không bạo lực, không nói dối, không lấy của người khác, giữ đời sống thanh khiết và không tích lũy của cải quá mức. Đó không đơn thuần là những chuẩn mực đạo đức dành cho tín đồ, mà là con đường để giải phóng linh hồn khỏi những ràng buộc của dục vọng và vật chất.

Có lẽ vì thế mà đời sống của các tu sĩ Kỳ Na giáo luôn khiến người ngoài cảm thấy vô cùng khắc khổ. Họ chỉ giữ lại những vật dụng tối thiểu, đi bộ thay vì sử dụng phương tiện, quan sát từng bước chân để tránh giẫm lên côn trùng, thậm chí có người còn che miệng bằng một tấm vải mỏng nhằm hạn chế vô tình nuốt phải những sinh vật nhỏ bé trong không khí. Nhìn từ góc độ của con người hiện đại, những thực hành ấy có vẻ quá nghiêm ngặt, nhưng đối với Kỳ Na giáo, đó là biểu hiện cao nhất của lòng tôn kính đối với sự sống.

Phật giáo và Kỳ Na giáo ra đời trong cùng một thời đại nhưng đã chọn hai con đường khác nhau để trả lời cho cùng một câu hỏi về khổ đau của con người. Phật giáo tìm đến sự cân bằng bằng con đường Trung đạo và lòng từ bi. Kỳ Na giáo lại tin vào sức mạnh của sự tự chế tuyệt đối và bất bạo động. Một bên nhấn mạnh sự hài hòa, bên kia nhấn mạnh kỷ luật nội tâm. Dẫu khác biệt, cả hai đều để lại cho nhân loại một di sản chung: khẳng định phẩm giá của con người không nằm ở quyền lực hay địa vị, mà ở đời sống đạo đức và trách nhiệm đối với chính mình cũng như với thế giới.

Ảnh hưởng của Kỳ Na giáo cũng không chỉ dừng lại trong phạm vi tôn giáo. Tư tưởng Ahimsa đã trở thành nguồn cảm hứng sâu sắc đối với Mahatma Gandhi trong cuộc đấu tranh giành độc lập cho Ấn Độ. Gandhi tin rằng sức mạnh của chân lý và lương tâm có thể chiến thắng bạo lực, rằng sự kiên định của tinh thần cuối cùng sẽ mạnh hơn súng đạn. Triết lý đấu tranh bất bạo động đã làm thay đổi lịch sử thế giới ấy, xét đến cùng, cũng mang đậm dấu ấn của truyền thống tâm linh Kỳ Na giáo.

Ngày nay, nhân loại lại đứng trước một ngã rẽ mới của văn minh. Khủng hoảng khí hậu, sự suy thoái của hệ sinh thái, chủ nghĩa tiêu dùng không giới hạn và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang buộc con người phải đối diện với những câu hỏi căn bản: Công nghệ nên phát triển đến đâu? Con người phải ứng xử với thiên nhiên như thế nào? Liệu tăng trưởng kinh tế có phải là thước đo duy nhất của sự tiến bộ?

Trong bối cảnh ấy, tiếng nói của Kỳ Na giáo bỗng trở nên gần gũi hơn bao giờ hết. Tôn trọng sự sống, biết tiết chế lòng ham muốn và sống hài hòa với thiên nhiên không còn chỉ là lý tưởng của một tôn giáo cổ xưa, mà đang trở thành nền tảng của phát triển bền vững. Từ quản trị ESG, bảo vệ môi trường, phúc lợi động vật, tiêu dùng có trách nhiệm cho đến những cuộc tranh luận về đạo đức của trí tuệ nhân tạo, tất cả đều gặp nhau ở một điểm chung: con người cần học cách tôn trọng sự sống và biết tự giới hạn quyền lực của chính mình.

Kỳ Na giáo không đòi hỏi con người tạo nên những phép màu. Điều mà tôn giáo này gửi gắm lại vô cùng giản dị: hãy bớt đi một lòng tham, giữ gìn thêm một sự sống, nói với nhau một lời chân thành hơn và đối xử với thiên nhiên bằng nhiều sự trân trọng hơn. Hành trình hướng tới đời sống tinh thần không bắt đầu từ những điều lớn lao, mà từ chính những lựa chọn rất nhỏ trong cuộc sống hằng ngày.

Đó cũng là lời nhắn gửi dành cho thế giới hôm nay. Doanh nghiệp không thể chỉ theo đuổi lợi nhuận mà quên đi con người và môi trường. Chính trị không thể đặt quyền lực cao hơn lợi ích cộng đồng. Truyền thông không nên chạy theo sự giật gân mà đánh mất sự thật. Và mỗi cá nhân cũng chỉ thực sự trở nên tự do khi biết chiến thắng những ham muốn của chính mình.

Có lẽ vì thế, sau hơn hai nghìn năm trăm năm, Kỳ Na giáo vẫn không chỉ là một tôn giáo của Ấn Độ. Đó còn là một lời nhắc nhở bền bỉ rằng sức mạnh lớn nhất của con người không nằm ở khả năng chinh phục thế giới, mà ở năng lực chế ngự chính bản thân mình. Bởi một nền văn minh đích thực không được xây dựng trên việc con người sở hữu nhiều hơn, mà trên trí tuệ biết dừng lại đúng lúc và biết sống cùng mọi sự sống trong sự tôn trọng và bao dung.