TP.HCM đối mặt áp lực ngập lụt kép: Sụt lún, triều cường và đô thị hóa

TP.HCM, đô thị lớn nhất Việt Nam, đang đối mặt với tình trạng ngập lụt ngày càng phức tạp. Bên cạnh mưa lớn và triều cường, tình trạng sụt lún đất và tốc độ đô thị hóa nhanh đang cùng lúc làm gia tăng nguy cơ ngập.

Các chuyên gia cho rằng việc chỉ mở rộng hệ thống thoát nước hoặc nâng cao nền đất tại một số khu vực có thể khiến nước dồn sang những nơi khác, làm phát sinh các điểm ngập mới. Vì vậy, thành phố cần quản lý đồng thời dòng chảy trên toàn đô thị và những biến động của bề mặt đất, thay vì chỉ xử lý từng điểm ngập riêng lẻ.

Theo các phương tiện truyền thông địa phương, trong đó có báo Tuổi Trẻ, ngày 29/9, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP.HCM (HCMUNRE) tổ chức hội thảo khoa học với sự tham gia của các chuyên gia trong và ngoài nước về tình trạng sụt lún, ngập lụt và các giải pháp thích ứng tại TP.HCM.

Tại hội thảo, các chuyên gia xác định sụt lún đất, triều cường và quá trình phát triển đô thị thiếu đồng bộ là những yếu tố chính làm gia tăng thiệt hại do ngập lụt. Theo đó, thành phố cần chuyển từ cách xử lý từng khu vực sau khi xảy ra ngập sang mô hình quản lý rủi ro dựa trên dữ liệu, kết hợp quan trắc liên tục với dự báo sớm.

◆ Mưa lớn vượt khả năng thoát nước, 159 điểm có nguy cơ ngập

Khả năng tiêu thoát nước của TP.HCM thời gian gần đây đã bộc lộ nhiều hạn chế. Từ giữa tháng 9, một số khu vực hứng lượng mưa từ 100 mm đến hơn 150 mm chỉ trong 2-3 giờ.

Trong những đợt mưa lớn, lượng nước vượt quá khả năng xử lý của hệ thống thoát nước hiện hữu. Cùng thời điểm, mực nước tại trạm Phú An trên sông Sài Gòn và trạm Nhà Bè trên kênh Đồng Điền cũng tăng lên 1,62-1,67 m, khiến nước thậm chí chảy ngược qua hệ thống cống.

Phạm vi ngập cũng khá rộng. Theo kết quả khảo sát của Sở Xây dựng TP.HCM tại các khu vực đô thị mở rộng, có 159 điểm thường bị ngập khi xảy ra mưa lớn hoặc triều cường. Trong số này, thành phố xác định 31 điểm là khu vực cần ưu tiên ứng phó vì đồng thời chịu tác động của mưa lớn và mực triều cao trên các tuyến sông chính.

◆ Khu vực trung tâm cũng sụt lún 2-5 cm mỗi năm

Sụt lún đất đang trở thành một yếu tố quan trọng làm gia tăng nguy cơ ngập tại TP.HCM.

Nhóm nghiên cứu do Phó giáo sư, tiến sĩ Lê Trung Chơn thuộc HCMUNRE dẫn đầu đã phân tích biến động bề mặt đất tại TP.HCM trong giai đoạn 2015~2025. Kết quả cho thấy ngay tại một số khu vực thuộc đô thị hiện hữu, nơi trước đây hầu như không ghi nhận sụt lún đáng kể, mặt đất cũng đang hạ xuống trung bình khoảng 2-5 cm mỗi năm. Tại một số điểm, mức sụt lún lên tới 7-8 cm/năm.

Ngay cả những khu vực có cùng đặc điểm địa hình thấp cũng có mức độ ngập khác nhau tùy theo cách quy hoạch và phát triển đô thị.

Khu đô thị Phú Mỹ Hưng là một ví dụ. Theo Phó giáo sư Lê Trung Chơn, khu vực này chịu ảnh hưởng ngập tương đối thấp hơn do ngay từ giai đoạn đầu phát triển, quy hoạch đã tính đến địa hình thấp và dòng chảy tự nhiên.

Khu vực này không có quá nhiều tòa nhà cao trên 30 tầng nên áp lực lên nền đất tương đối thấp. Bên cạnh đó, hệ thống hồ bán nguyệt cùng một phần sông, kênh rạch hiện hữu vẫn được duy trì, tạo không gian để trữ và thoát nước.
Tiến sĩ Thiềm Quốc Tuấn, Trưởng khoa Địa chất và Khoáng sản của HCMUNRE, cũng lưu ý rằng Phú Mỹ Hưng từng là khu vực đất trũng, có chức năng như vùng đầm lầy tự nhiên và trữ nước.

Khi đó, mực triều trung bình khoảng 1,35 m, trong khi cao độ nền xây dựng của khu vực được xác định ở mức 2 m. Hiện nay, mực triều có thể lên khoảng 1,7 m và mức cao nhất từng ghi nhận đạt 1,8 m.

◆ Nâng nền một nơi có thể khiến nơi khác ngập

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo việc bảo vệ một khu vực khỏi ngập không đồng nghĩa với việc giải quyết được vấn đề trên toàn đô thị.

Tiến sĩ Thiềm Quốc Tuấn cho rằng nếu nâng nền một khu vực để ngăn nước tràn vào, nước có thể bị đẩy sang nơi khác và gây ngập cục bộ. Trong trường hợp tình trạng sụt lún tiếp tục diễn ra đồng thời với mực triều dâng, ngay cả một số khu vực hiện tương đối an toàn như Phú Mỹ Hưng cũng có thể đối mặt với nguy cơ ngập cao hơn.

Sở Xây dựng TP.HCM cũng thừa nhận những hạn chế của cách tiếp cận trước đây. Việc tập trung xử lý từng “điểm ngập” khiến đầu tư cho quản lý rủi ro tổng thể và kết nối giữa các công trình thoát nước với hệ thống thu gom nước chưa được chú trọng đầy đủ.

Quá trình bê tông hóa nhanh chóng cùng việc san lấp ao, hồ cũng làm giảm khả năng thấm và trữ nước tự nhiên của đô thị, từ đó gia tăng áp lực lên hệ thống thoát nước khi mưa lớn.

◆ Ngập lụt lan rộng tại nhiều địa phương

Không chỉ TP.HCM, tình trạng ngập lụt đang xuất hiện tại nhiều khu vực khác của Việt Nam, từ Hà Nội, Đà Lạt, Phú Quốc đến đồng bằng sông Cửu Long.

Tại Đà Lạt, nhiều tuyến đường nội đô bị ngập, trong khi khu vực đèo Mimosa xuất hiện vết nứt dài tới 50 m. Tại tỉnh Lâm Đồng, hơn 7.200 ha đất nông nghiệp bị ngập.

Tại Phú Quốc, lượng mưa vượt 120 mm khiến một số tuyến đường chính bị ngập, trong đó mực nước tại một số nơi tăng từ 0,5 m lên hơn 1 m. Chính quyền địa phương cho rằng tốc độ phát triển nhanh của hạ tầng và du lịch đã làm thay đổi địa hình tự nhiên, trong khi hệ thống thoát nước chưa được đầu tư tương xứng.

Một số sông, kênh chính nối ra biển cũng bị san lấp hoặc bị công trình xây dựng và rác thải cản trở, làm giảm khả năng tiêu thoát nước.

Trong bối cảnh mưa cực đoan và triều cường tiếp tục kết hợp với sụt lún đất và sự thu hẹp của các không gian trữ nước tự nhiên, bài toán ngập lụt tại TP.HCM khó có thể giải quyết chỉ bằng việc tăng khả năng thoát nước hoặc nâng nền từng khu vực.

Thay vào đó, các chuyên gia cho rằng thành phố cần chuyển từ xử lý từng điểm ngập sau khi sự cố xảy ra sang một hệ thống quản lý rủi ro có khả năng dự báo dòng chảy và biến động nền đất trên quy mô toàn đô thị. Đây được xem là một trong những nhiệm vụ quan trọng để TP.HCM thích ứng với nguy cơ ngập ngày càng phức tạp.