Quan hệ Việt – Hàn: Từ hợp tác đầu tư đến cùng kiến tạo tương lai

Quan hệ Việt Nam – Hàn Quốc đang đứng trước một bước ngoặt mang tính lịch sử. Kể từ khi hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện (2022), thước đo của hợp tác song phương không thể chỉ dừng lại ở kim ngạch thương mại, vốn FDI đăng ký hay lượng du khách qua lại.

Ẩn sau những con số là một thực thể xã hội đan xen sâu sắc: hơn 350.000 người Việt Nam tại Hàn Quốc, 200.000 người Hàn Quốc tại Việt Nam, cùng khoảng 100.000 gia đình đa văn hóa. Hai quốc gia không còn dừng lại ở các cuộc gặp ngoại giao cấp cao, mà đã hiện diện trực tiếp trong cấu trúc đời sống của nhau.

Đứng sau mốc ba thập niên thiết lập quan hệ ngoại giao, câu hỏi chiến lược đặt ra là: Quan hệ Việt – Hàn sẽ đi về đâu?
Lời giải không nằm ở số lượng biên bản ghi nhớ (MOU) được ký kết, mà ở khả năng hiện thực hóa các thỏa thuận thành giá trị gia tăng mới cho cả hai dân tộc.

◆ Từ "Đầu tư vào Việt Nam" đến "Cùng phát triển tại Việt Nam"

Trong nhiều thập niên, mô hình hợp tác kinh tế truyền thống vận hành theo công thức: Doanh nghiệp Hàn Quốc mang vốn, công nghệ và xây dựng nhà máy; Việt Nam cung cấp mặt bằng, lao động và cơ sở hạ tầng. Mô hình này đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử, tạo đà tăng trưởng cho Việt Nam và mở rộng quy mô cho các tập đoàn Hàn Quốc.

Tuy nhiên, Việt Nam ngày nay không còn là điểm đến của lao động giá rẻ. Nhu cầu cốt lõi của Việt Nam đã dịch chuyển sang chuyển giao công nghệ, làm chủ R&D, phát triển năng lượng sạch và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Những trao đổi gần đây về bán dẫn, AI, trung tâm dữ liệu và đào tạo nhân lực công nghệ cao đã phát đi tín hiệu về một sự chuyển dịch bắt buộc. Một nhà máy gia công chỉ tạo ra việc làm ngắn hạn, nhưng một hệ sinh thái công nghệ mới có khả năng đào tạo nhân lực, kích hoạt doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và tạo ra giá trị thặng dư bền vững.

Thách thức không còn là "Hàn Quốc sẽ đầu tư bao nhiêu vốn?", mà là "Hai nước sẽ cùng tạo ra sản phẩm công nghệ gì cho thị trường toàn cầu?"

◆ AI và Bán dẫn: Phép thử cho sự bình đẳng trong hợp tác

Hợp tác trong lĩnh vực công nghệ mũi nhọn như AI và bán dẫn chính là thước đo cho chất lượng của quan hệ "Đối tác Chiến lược Toàn diện". Việt Nam đang khát khao nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng hệ sinh thái bán dẫn; Hàn Quốc lại đối mặt với cuộc khủng hoảng thiếu hụt nhân lực công nghệ nghiêm trọng trên phạm vi toàn cầu.

Đây là giao điểm của lợi ích chiến lược. Nhưng hợp tác công nghệ không thể vận hành theo tư duy cũ: Hàn Quốc giữ khâu nghiên cứu - thiết kế, còn Việt Nam chỉ gia công - đóng gói. Nếu không từng bước đưa kỹ sư Việt Nam tham gia vào chuỗi giá trị tri thức, sự hợp tác sẽ chỉ dừng lại ở mức thuê gia công công nghệ cao.

Đối tác chiến lược đúng nghĩa đòi hỏi Hàn Quốc coi Việt Nam là trung tâm R&D đồng phát triển, và Việt Nam phải chuẩn bị sẵn sàng thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực để tiếp nhận và cùng sáng tạo.

◆ Thực chất hóa ODA và Hợp tác địa phương

Một xu hướng tích cực đang diễn ra là sự kết nối trực tiếp giữa các địa phương hai nước trong các lĩnh vực hạ tầng, logistics, đô thị thông minh và nông nghiệp công nghệ cao. Dẫu vậy, sự mở rộng này đòi hỏi một tư duy thực tiễn và tỉnh táo.

Hiệu quả của dự án ODA hay PPP địa phương không đo bằng quy mô nguồn vốn hay sự hiện đại của công trình, mà đo bằng khả năng tiếp cận và chi trả của cộng đồng dân cư bản địa. Một bệnh viện hay trường học chuẩn quốc tế chỉ thực sự có giá trị xã hội khi người dân địa phương thụ hưởng được dịch vụ đó.

Hợp tác phát triển cấp địa phương phải bắt đầu từ một câu hỏi căn bản: "Địa phương thực sự cần gì?" trước khi tính đến các mô hình tài chính hay công nghệ phức tạp.

◆ Ngoại giao Nhân dân: Động lực thúc đẩy Thể chế

Quan hệ Việt – Hàn có một đặc thụ thú vị: nhịp đập thực tế của xã hội di chuyển nhanh hơn các cơ chế ngoại giao chính thức.

Mỗi công nhân Việt Nam trong nhà máy Hàn Quốc, mỗi sinh viên, mỗi cô dâu trong gia đình đa văn hóa, hay từng doanh nghiệp phụ trợ nhỏ và vừa... đều đang đóng vai trò là những "đại sứ" thực địa. Lắng nghe quan điểm của Chủ tịch Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam Phan Anh Sơn, có thể thấy một định hướng rõ ràng: Giao lưu nhân dân phải vượt qua khuôn mẫu trao đổi văn hóa đơn thuần để tiến tới cùng tạo ra các giá trị kinh tế - xã hội cụ thể.

Ngoại giao nhà nước đóng vai trò mở đường và dựng khung pháp lý, nhưng doanh nghiệp, trường đại học, địa phương và người dân mới là lực lượng quyết định tốc độ và độ bền của con đường đó.

◆ Thế hệ trẻ – Kiến trúc sư cho chu kỳ 30 năm tiếp theo

Thay đổi lớn nhất trong quan hệ song phương những thập niên tới sẽ được quyết định bởi thế hệ trẻ song ngữ, đa văn hóa.

Hàng trăm nghìn du học sinh, kỹ sư, nhà báo, doanh nhân trẻ của hai nước đang xóa mờ ranh giới của khoảng cách địa lý. Họ không chỉ nói thành thạo hai ngôn ngữ mà còn thấu hiểu tư duy kinh doanh và tâm lý xã hội của cả hai bên. Họ chính là mạng lưới kết nối tự nhiên và kiên cố nhất mà không một hiệp định thương mại nào có thể thay thế.

Đầu tư vào giáo dục tiếng Việt tại Hàn Quốc, tiếng Hàn tại Việt Nam, mở rộng các chương trình nghiên cứu chung, tạo không gian cho khởi nghiệp sáng tạo trẻ... không phải là các hoạt động giao lưu bên lề. Đó là khoản đầu tư chiến lược cho hạ tầng nhân sự của quan hệ song phương.

◆ Định hình lại khái niệm "Đối tác Chiến lược Toàn diện"

Sau hơn 30 năm, mô hình "Hàn Quốc đầu tư – Việt Nam tiếp nhận" đã hoàn thành sứ mệnh. Giai đoạn tiếp theo đòi hỏi một mô hình cân bằng và bình đẳng hơn: Việt Nam và Hàn Quốc cùng đầu tư, cùng nghiên cứu, cùng đào tạo và cùng chinh phục thị trường quốc tế.

Việt Nam cần kinh nghiệm công nghiệp hóa, nguồn vốn, công nghệ và mạng lưới toàn cầu của Hàn Quốc. Hàn Quốc cần quy mô thị trường, vị trí địa - kinh tế, và nguồn lực nhân lực trẻ, năng động của Việt Nam.

Thước đo thực sự cho quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện trong kỷ nguyên mới không nằm ở câu hỏi "Chúng ta đã hợp tác được bao nhiêu?", mà nằm ở lời giải cho câu hỏi:

"Việt Nam và Hàn Quốc có thể cùng nhau tạo ra giá trị mới nào mà nếu đi một mình, không bên nào có thể làm được?"