Religion không chỉ tồn tại lâu dài nhờ vào việc xây dựng những ngôi đền lớn hay có nhiều tín đồ. Những tôn giáo vĩ đại của nhân loại thực sự trở thành sức mạnh văn minh khi chúng thay đổi cuộc sống con người, thiết lập trật tự xã hội và gieo rắc những giá trị đạo đức mới vào kinh tế và văn hóa. Trong ý nghĩa đó, Jainism, mặc dù không lớn về quy mô, nhưng lại có ảnh hưởng không hề nhỏ.
Jainism, được Mahavira hệ thống hóa vào thế kỷ 6 trước Công nguyên, đã để lại dấu ấn sâu sắc trong xã hội Ấn Độ suốt hơn 2.500 năm qua. Tôn giáo này không xây dựng triều đại hay đế chế, cũng không thực hiện các hoạt động truyền giáo quy mô lớn như những tôn giáo khác. Tuy nhiên, Jainism đã trả lời một cách thực tiễn nhất cho câu hỏi về cách con người nên sống như thế nào. Chính thực tiễn đó đã trở thành động lực thay đổi kinh tế, văn hóa và đạo đức xã hội của Ấn Độ.
Jainism coi tài sản lớn nhất của con người không phải là tiền bạc mà là sự tin tưởng. Tiền có thể kiếm được nhưng cũng có thể mất đi, trong khi sự tin tưởng một khi bị phá vỡ thì rất khó để xây dựng lại. Do đó, tín đồ Jainism coi sự trung thực là lợi thế cạnh tranh hàng đầu. Trong giao dịch, họ tránh xa sự dối trá, luôn giữ lời hứa và cảnh giác với lợi ích không chính đáng, điều này trở thành một phần trong thực hành của họ. Những giá trị đạo đức này đã dẫn đến danh tiếng cao của cộng đồng Jain trong các lĩnh vực thương mại, tài chính, trang sức, dệt may và thương mại.
Ngày nay, khi nói về kinh tế Ấn Độ, cộng đồng Jain không thể thiếu. Mặc dù tỷ lệ dân số không lớn, nhưng trong số các doanh nhân, thương nhân, nhân viên tài chính và những người làm trong ngành trang sức, có không ít tín đồ Jain. Điều này không chỉ đơn thuần là do khả năng kinh tế mà còn là kết quả của sự tin tưởng và đạo đức tích lũy qua nhiều năm. Việc giữ hợp đồng, giao dịch trung thực và văn hóa cống hiến cho xã hội đã trở thành tài sản lớn nhất nâng cao sức cạnh tranh của cộng đồng.
Jainism không coi sự giàu có là tội lỗi. Vấn đề nằm ở cách thức kiếm tiền và cách sử dụng nó. Tài sản tích lũy từ lòng tham cuối cùng sẽ trói buộc con người, nhưng sự giàu có kiếm được một cách trung thực và chia sẻ với cộng đồng là con đường tích lũy công đức. Chính vì vậy, trong cộng đồng Jain, văn hóa quyên góp cho các cơ sở giáo dục, bệnh viện, chương trình học bổng và hoạt động cứu trợ đã phát triển từ lâu. Suy nghĩ rằng việc sử dụng đúng cách quan trọng hơn việc tích lũy tài sản cũng liên quan đến trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ngày nay.
Gần đây, vấn đề ESG (Môi trường, Xã hội, Quản trị) - một chủ đề quan trọng trong kinh tế toàn cầu - gợi nhớ đến truyền thống của Jainism. Quan điểm về môi trường của Jainism liên kết với việc nhìn nhận thiên nhiên không phải là tài sản của con người mà là cộng đồng sự sống cùng tồn tại. Đạo đức của Jainism tương tự như việc bảo vệ những người yếu thế và tôn trọng mọi sự sống, đồng thời giữ gìn sự tin tưởng trong cộng đồng. Cấu trúc quản trị của Jainism có nhiều điểm chung sâu sắc với triết lý kinh tế coi sự trung thực, trách nhiệm và minh bạch là giá trị hàng đầu.
Ngày nay, nhiều doanh nghiệp đã áp dụng ESG như một chiến lược quản lý mới, nhưng không quá khi nói rằng Jainism đã thực hành điều này trong cuộc sống từ 2.500 năm trước. Doanh nghiệp không chỉ là tổ chức kiếm lợi nhuận mà còn là cộng đồng có trách nhiệm với xã hội và thiên nhiên, điều này là trí tuệ lâu đời của Jainism.
Khủng hoảng khí hậu cũng là lý do khiến Jainism trở nên đáng chú ý hơn. Sau cuộc cách mạng công nghiệp, nhân loại đã đạt được sự tăng trưởng kinh tế rực rỡ, nhưng đổi lại, hệ sinh thái của trái đất đang đối mặt với những nguy cơ nghiêm trọng. Biến đổi khí hậu, sự giảm sút đa dạng sinh học, phá rừng và ô nhiễm biển đều là kết quả của lòng tham vô hạn của con người. Jainism từ lâu đã nhìn nhận thiên nhiên không phải là đối tượng để chinh phục mà là đối tượng để cùng tồn tại. Con người cũng là một phần của thiên nhiên, và việc gây hại cho thiên nhiên cuối cùng cũng là gây hại cho chính mình.
Những tư tưởng tôn trọng sự sống này cũng thể hiện rõ trong chủ nghĩa ăn chay nghiêm ngặt của Jainism. Ăn chay không chỉ là lựa chọn trong chế độ ăn uống mà còn là thực hành không bạo lực và lòng từ bi. Nỗ lực giảm thiểu sự hy sinh của các sinh linh khác liên kết một cách tự nhiên với các giá trị bảo vệ môi trường, phúc lợi động vật và văn hóa ẩm thực lành mạnh ngày nay. Cách sống bền vững mà xã hội hiện đại mới phát hiện thực ra đã là một phần trong thực hành hàng ngày của Jainism từ lâu.
Khi kinh tế phát triển, đạo đức càng trở nên quan trọng hơn. Công nghệ phát triển, lương tâm con người càng phải đối mặt với những thử thách lớn hơn. Jainism không phủ nhận sự phát triển, nhưng nhấn mạnh rằng sự phát triển phải hướng tới việc cứu sống con người và làm phong phú cộng đồng, chứ không phải nuôi dưỡng lòng tham. Đây chính là trí tuệ cổ xưa mà thế giới ngày nay đang tìm kiếm dưới danh nghĩa phát triển bền vững.
Trình độ văn minh không phụ thuộc vào việc sản xuất nhiều bao nhiêu mà là khả năng kiềm chế. Nếu quốc gia, doanh nghiệp và cá nhân chỉ theo đuổi sự tăng trưởng vô hạn, cuối cùng sẽ tiêu tán cả thiên nhiên và con người. Tuy nhiên, sự phát triển dựa trên kiềm chế có thể kéo dài lâu hơn. Jainism được đánh giá là một tôn giáo hướng tới tương lai ngay cả ngày nay chính vì lý do này. Một nền văn minh coi trọng phẩm giá hơn sự phong phú, tính bền vững hơn tốc độ, và sự chung sống hơn cạnh tranh chính là con đường mà nhân loại cần phải đi tới.
Những giáo lý mà kinh điển truyền đạt về tự do của linh hồn - trí tuệ của Jainism một lần nữa gặp gỡ trong thời đại AI.
Jainism là một tôn giáo coi trọng thực hành, nhưng thực hành không chỉ dừng lại ở trải nghiệm. Những giáo lý được truyền từ thầy sang trò, từ trò sang thế hệ tiếp theo đã được biên soạn thành kinh điển qua nhiều năm. Những kinh điển này không chỉ là bộ giáo lý đơn thuần mà còn là sách hướng dẫn cuộc sống, chỉ ra cách con người nên sống, làm thế nào để kiểm soát dục vọng và giải phóng linh hồn.
Kinh điển lâu đời nhất của Jainism là Āgamas. Đây là tài liệu được truyền lại dựa trên những bài giảng của Mahavira và giáo lý của giáo đoàn đầu tiên, bao gồm quy tắc của người tu hành, nguyên tắc vận hành của cộng đồng, thiền định và đạo đức, con đường giải thoát. Đặc biệt, phái Śvētāmbara coi đây là kinh điển có thẩm quyền nhất và vẫn được duy trì cho đến ngày nay. Tuy nhiên, phái Digambara cho rằng kinh điển gốc đã bị mất trong quá trình truyền thừa và đã phát triển một truyền thống tài liệu riêng. Mặc dù có sự khác biệt này, cả hai truyền thống đều không khác nhau trong việc chấp nhận những giáo lý cơ bản của Mahavira về không bạo lực, không sở hữu và tự kiềm chế là cốt lõi của Jainism.
Kinh điển được hệ thống hóa một cách có hệ thống nhất của triết lý Jainism là Tattvārtha Sūtra. Cuốn sách này được đánh giá là một kinh điển hiếm hoi mà cả hai truyền thống Jainism đều công nhận. Trong đó, các nguyên lý về linh hồn (Jīva), phi linh hồn (Ajīva), nghiệp (Karma), luân hồi, và giải thoát (Moksha) được sắp xếp một cách logic. Đặc biệt, tư tưởng "biết đúng thực tại là khởi đầu của giải thoát" xuyên suốt toàn bộ kinh điển này. Con người cần hiểu chính mình trước khi thay đổi thế giới, và chỉ khi vượt qua được lòng tham, cơn giận và sự gắn bó, họ mới có thể trở thành những sinh linh tự do.
Còn một kinh điển nổi tiếng khác là Kalpa Sūtra, ghi lại cuộc đời và thực hành của Mahavira, lịch sử giáo đoàn đầu tiên và quy tắc của cộng đồng tu sĩ. Quá trình từ khi Mahavira ra đời, xuất gia, giác ngộ, hoạt động giáo hóa cho đến khi đạt Niết bàn được ghi lại khá chi tiết, khiến đây trở thành một trong những kinh điển quen thuộc nhất với tín đồ Jain. Đặc biệt, những nội dung nhấn mạnh lòng từ bi, sự kiềm chế và cuộc sống vì cộng đồng vẫn mang lại nhiều cảm xúc sâu sắc cho nhiều người đến ngày nay.
Mặc dù những kinh điển này có tính chất khác nhau, nhưng chúng đều chứa đựng một thông điệp chung. Kẻ thù lớn nhất của con người không phải là đối thủ bên ngoài mà chính là lòng tham, cơn giận và sự kiêu ngạo bên trong. Việc chiến thắng bản thân khó khăn và vĩ đại hơn việc chiến thắng người khác, và linh hồn chỉ trở nên tự do khi nó tự quản lý bản thân, không phải khi nó thống trị người khác.
Trong bối cảnh này, Jainism đưa ra những gợi ý đáng chú ý cho thời đại AI hiện nay. AI sinh ra mở rộng khả năng của con người, nhưng đồng thời cũng đặt ra những câu hỏi đạo đức mới cho nhân loại. Công nghệ có thể thay thế con người đến đâu? Khi hiệu suất và tôn trọng sự sống xung đột, chúng ta nên chọn cái gì? Thuật toán có thể thay thế lương tâm của con người không?
Jainism đưa ra những tiêu chí rõ ràng cho những câu hỏi này. Công nghệ phải phục vụ cho sự sống và phải được sử dụng theo hướng nâng cao phẩm giá con người. Dù công nghệ có xuất sắc đến đâu, nếu nó mở rộng lòng tham và bạo lực, làm tổn hại đến nhân tính, thì đó không phải là sự phát triển thực sự. Sự phát triển phải được đánh giá dựa trên hướng đi chứ không phải tốc độ, và nền văn minh được hoàn thiện không phải bằng sức mạnh mà bằng trách nhiệm, đó là triết lý nhất quán của Jainism.
Ngày nay, thế giới đang đối mặt với những thách thức phức tạp như khủng hoảng khí hậu, cạn kiệt tài nguyên, phân cực xã hội và khủng hoảng đạo đức. Trong thời đại này, những giáo lý cổ xưa của Jainism lại trở thành ngôn ngữ mới cho tương lai. Việc lựa chọn cuộc sống bền vững thay vì tiêu dùng vô độ, sự chung sống thay vì cạnh tranh vô hạn, và sự hợp tác thay vì thống trị chính là con đường mà nhân loại cần phải đi tới.
Doanh nghiệp không chỉ là tổ chức kiếm lợi nhuận mà còn là cộng đồng có trách nhiệm với xã hội và thiên nhiên. Chính trị không nên là cuộc cạnh tranh quyền lực mà là phục vụ nhân dân. Truyền thông nên ưu tiên sự thật và chân lý hơn là cạnh tranh tin tức nóng. Giáo dục không chỉ dừng lại ở việc tăng cường kiến thức mà còn phải nuôi dưỡng nhân cách và lương tâm. Khoa học phải phục vụ cho con người, và AI cũng phải phát triển trên nền tảng tôn trọng sự sống.
Ngày nay, chúng ta sở hữu nhiều hơn bất kỳ thời đại nào nhưng lại dễ dàng cảm thấy lo âu, kết nối nhanh chóng nhưng lại cô đơn sâu sắc. Jainism gửi đến thời đại này một thông điệp nhẹ nhàng nhưng kiên quyết. Hạnh phúc không nằm ở việc có nhiều hơn mà ở việc bớt gắn bó, và tự do không phải là có được quyền lực lớn hơn mà là giải phóng bản thân khỏi dục vọng.
Không bạo lực không phải là sự lựa chọn của kẻ yếu mà là sự can đảm lớn nhất, và không sở hữu không phải là tư tưởng tô vẽ sự nghèo khó mà là sự độc lập của tinh thần không bị chi phối bởi bất kỳ dục vọng nào. Kiềm chế không phải là rào cản ngăn cản sự phát triển mà là điểm khởi đầu cho một tương lai bền vững.
Thách thức lớn nhất mà nhân loại đang phải đối mặt không phải là thiếu công nghệ mà là thiếu trí tuệ. AI có thể thay thế bàn tay của con người, nhưng không thể thay thế lương tâm của con người. Máy móc có thể tính toán nhưng không thể thực hành lòng từ bi, và thuật toán có thể đưa ra câu trả lời nhưng không thể tự chọn giữa thiện và ác. Cuối cùng, trình độ văn minh tương lai sẽ được quyết định không phải bởi tốc độ của công nghệ mà bởi phẩm giá của con người.
Mahavira đã dạy cách đây hơn 2.500 năm rằng "để thay đổi thế giới, trước tiên phải chiến thắng chính mình". Câu nói đó vẫn là tiêu chuẩn sống động cho văn minh ngày nay. Chỉ những người tôn trọng sự sống, kiềm chế dục vọng và thực hành sự thật mới có thể trở thành những con người thực sự tự do.
Vì vậy, Jainism không phải là một tôn giáo cổ xưa. Thực tế, nó là ngọn đèn cổ xưa chiếu sáng nền văn minh tương lai, nơi con người, thiên nhiên, công nghệ và đạo đức cần phải cùng tồn tại. Khi nhân loại đứng trước ngã rẽ lớn của thời đại AI, tâm linh mà Jainism để lại lại đặt ra cho chúng ta câu hỏi: "Có nên có nhiều hơn, hay sống đúng hơn?" Câu trả lời cho câu hỏi đó cuối cùng sẽ quyết định hướng đi của nền văn minh tương lai.
※ Bài viết này được viết bằng cách sử dụng AI sinh ra và đã trải qua sự xem xét của biên tập viên.
* Bài viết này được dịch tự động bằng AI.
© Bản quyền thuộc về Thời báo Kinh tế AJU & www.ajunews.com: Việc sử dụng các nội dung đăng tải trên vietnam. kyungjeilbo.com phải có sự đồng ý bằng văn bản của Aju News Corporation.



