Nhìn lại lịch sử văn minh nhân loại, mỗi khi thời đại rơi vào hỗn loạn, con người luôn đặt ra những câu hỏi giống nhau. Làm thế nào để sống? Điều gì là đúng? Tại sao con người lại tranh chấp với nhau, và tại sao cộng đồng lại sụp đổ? Sức mạnh nào giúp khôi phục trật tự đã bị phá vỡ?
Tại Ấn Độ, Đức Phật đã trả lời những câu hỏi đó, ở Ba Tư, Zoroaster đã đưa ra câu trả lời, và ở Trung Quốc, Khổng Tử đã đáp ứng. Nếu Đức Phật khám phá nỗi đau bên trong con người, thì Khổng Tử lại nghiên cứu mối quan hệ giữa con người với con người. Nếu Lão Tử nói về trật tự của tự nhiên và vũ trụ, thì Khổng Tử lại nói về trật tự của xã hội loài người. Trong khía cạnh đó, Khổng Tử gần gũi hơn với vai trò của một nhà thiết kế văn minh hơn là một người sáng lập tôn giáo.
Năm 551 trước Công nguyên, thời điểm Khổng Tử ra đời, là một trong những giai đoạn hỗn loạn nhất trong lịch sử Trung Quốc. Quyền lực của triều đại Chu đã sụp đổ và các chư hầu tranh giành quyền lực. Chiến tranh không ngừng diễn ra và người dân mất đi nơi cư trú. Pháp luật trở thành công cụ của kẻ mạnh và quyền lực thuộc về những người cầm vũ khí. Khổng Tử nhìn nhận rằng con đường cứu quốc không phải là gia tăng sức mạnh quân sự mà là xây dựng con người.
Ngày nay, thế giới cũng không khác nhiều. Cuộc chiến giữa Nga và Ukraine, xung đột Trung Đông, cạnh tranh chiến lược Mỹ-Trung, sự phân cực toàn cầu, chia rẽ chính trị, sự lan rộng của tin giả và thù hận cho thấy một sự hỗn loạn tương tự như thời kỳ Xuân Thu Chiến Quốc, chỉ khác ở hình thức. Công nghệ phát triển vượt bậc trong lịch sử nhân loại, nhưng trí tuệ con người không nhất thiết theo kịp tốc độ đó. Đó là lý do tại sao chúng ta cần đọc lại Khổng Tử trong thời đại này.
Điểm khởi đầu trong tư tưởng của Khổng Tử là "Nhân" (仁). Nhân không chỉ đơn thuần là hành động tốt hay lòng tốt. Đó là tâm hồn đối xử với con người như một con người. Đó là thái độ tôn trọng con người và là nền tảng tinh thần để duy trì cộng đồng. Khổng Tử đã giải thích Nhân bằng cách nói "yêu thương con người". Nếu chuyển sang ngôn ngữ hiện đại, có thể coi đó là triết lý về nhân phẩm.
Khổng Tử đặc biệt nhấn mạnh "Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân" (己所不欲 勿施於人). Nghĩa là đừng làm điều mà bản thân không muốn cho người khác. Thật ngạc nhiên, câu này liên kết với hầu hết mọi hệ thống đạo đức trong văn minh nhân loại. Quy luật vàng trong Kitô giáo, lòng từ bi trong Phật giáo, tình huynh đệ trong Hồi giáo đều phản ánh điều này. Điều này cho thấy dù văn minh có khác nhau, lương tâm con người cuối cùng vẫn hướng về một nơi chung.
Giáo lý của Khổng Tử được tóm gọn trong "Luận Ngữ". "Luận Ngữ" không chỉ là một cuốn sách triết học. Nó là sách giáo khoa về nhân học, cẩm nang lãnh đạo và là biên niên sử chứa đựng trí tuệ sống. Nguyên nhân mà các trường quản lý hàng đầu thế giới vẫn nghiên cứu "Luận Ngữ" chính là ở đây.
Câu đầu tiên trong chương đầu tiên của "Luận Ngữ" rất nổi tiếng.
"Học nhi thời tập chi, bất ư hạnh hồ" (學而時習之 不亦說乎).
Học hỏi và thỉnh thoảng thực hành, chẳng phải là điều vui vẻ sao?
Khổng Tử coi việc học là bản chất của cuộc sống. Con người không phải là những sinh thể hoàn thiện khi sinh ra mà là những thực thể phát triển suốt đời. Thực tế, điểm chung của những công ty hàng đầu thế giới cũng nằm ở việc học hỏi không ngừng. Các công ty như Apple, Microsoft, Amazon, và Nvidia mạnh mẽ không chỉ vì công nghệ mà còn vì chúng là những tổ chức học hỏi và thay đổi.
Saty Nadella, người đã đưa Microsoft trở lại hàng ngũ những công ty hàng đầu thế giới, đã nói ngay khi nhậm chức rằng "Hãy chuyển từ văn hóa Know-it-all sang văn hóa Learn-it-all". Điều này có nghĩa là tổ chức nào nghĩ rằng mình biết tất cả sẽ suy thoái, trong khi tổ chức học hỏi sẽ phát triển. Đây có thể coi là cách diễn đạt hiện đại của câu "Học nhi thời tập chi" mà Khổng Tử đã nhấn mạnh 2.500 năm trước.
Khổng Tử cũng nhấn mạnh về "Quân tử" (君子). Quân tử không phải là người có quyền lực. Cũng không phải là người có nhiều tiền. Hay người ở vị trí cao. Quân tử là người có thể tự quản lý bản thân. Khổng Tử đã nói: "Quân tử nghĩ đến nghĩa, tiểu nhân nghĩ đến lợi". Điều này không có nghĩa là phủ nhận lợi ích. Mà là hãy nghĩ đến nguyên tắc trước lợi ích.
Thực tế, những công ty vĩ đại thường tuân thủ nguyên tắc. Kazuo Inamori, người được gọi là thần kinh doanh của Nhật Bản, đã nhấn mạnh triết lý "Làm điều đúng một cách đúng đắn" suốt cuộc đời. Ông coi quản lý không phải là kỹ thuật kiếm tiền mà là quá trình rèn luyện con người. Triết lý quản lý của ông rất giống với việc tự tu dưỡng trong Nho giáo.
Tại Hàn Quốc cũng có những ví dụ tương tự. Trong giai đoạn đầu của công nghiệp hóa, nhiều công ty đã phát triển, nhưng những công ty tồn tại lâu dài không chỉ đơn thuần là những nơi có công nghệ vượt trội. Những công ty chú trọng đến sự tin tưởng và phát triển nhân tài cuối cùng đã đảm bảo được tính bền vững. Ngược lại, những công ty chỉ chăm chăm vào lợi nhuận ngắn hạn đã biến mất trong lịch sử. Lý thuyết quân tử của Khổng Tử cũng áp dụng cho doanh nghiệp.
Tuy nhiên, để hiểu đúng về Nho giáo, chỉ có "Luận Ngữ" là không đủ. Cần phải gặp "Trung Dung".
Nhiều người nghĩ rằng Trung Dung là sự thỏa hiệp vừa phải. Nhưng đó là sự hiểu lầm lớn nhất về Trung Dung. Trung Dung không phải là vùng xám. Trung Dung là không đánh mất trung tâm. Không đi đến cực đoan. Giữ gìn sự cân bằng.
"Trung Dung" nói rằng:
"Hỷ, nộ, ai, lạc chi mỹ phát, vi chi trung; phát, vi giới trung triệt, vi chi hóa."
Niềm vui, giận dữ, buồn bã và vui vẻ chưa được thể hiện là trung, và nếu nó được thể hiện nhưng vẫn đúng mực thì gọi là hóa.
Điều này không có nghĩa là phải đàn áp cảm xúc con người. Mà là đừng trở thành nô lệ của cảm xúc. Ngay cả khi tức giận, cũng đừng đánh mất nguyên tắc; khi thành công, đừng kiêu ngạo; và khi thất bại, đừng tuyệt vọng.
Thực tế, một trong những điểm chung của những doanh nhân hàng đầu thế giới cũng là cảm giác cân bằng. Những giám đốc điều hành xuất sắc có cả chủ nghĩa lạc quan và chủ nghĩa hiện thực. Họ theo đuổi đổi mới nhưng cũng quản lý rủi ro. Họ tin tưởng nhân viên nhưng vẫn giữ nguyên tắc. Đây chính là quản lý theo Trung Dung.
Ngày nay, thế giới đang sống trong thời đại cực đoan. Chính trị cũng đang trở nên cực đoan. Mạng xã hội phát triển nhờ vào sự tức giận. Thuật toán đẩy mọi người vào thông tin thiên lệch hơn. AI sinh tạo cũng có thể góp phần vào sự phát triển của nhân loại nếu được sử dụng đúng cách, nhưng nếu sử dụng sai, nó có thể gây ra sự hỗn loạn lớn. Trong thời điểm này, đức tính cần thiết nhất chính là Trung Dung.
Trung Dung không có nghĩa là đứng giữa. Cũng không có nghĩa là phải lờ đi sự thật và công lý. Ngược lại, nó có nghĩa là kiểm soát cảm xúc, ham muốn, định kiến và độc tài để thực hiện sự thật và công lý. Trung Dung là sức mạnh của sự kiềm chế, không phải sự yếu đuối.
Khổng Tử đã nhấn mạnh trong quá trình phát triển của con người rằng "Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ". Có nghĩa là tự rèn luyện bản thân, làm cho gia đình đúng đắn, quản lý đất nước và mang lại hòa bình cho thế giới. Thứ tự rất quan trọng. Khổng Tử nhấn mạnh cải cách bản thân trước khi cải cách quốc gia.
Ngày nay, nhiều nhà lãnh đạo nói rằng họ muốn thay đổi thế giới. Nhưng thực tế, họ thường thất bại trong việc quản lý bản thân. Có được quyền lực là khó, nhưng kiềm chế quyền lực còn khó hơn. Triết lý tu thân mà Khổng Tử đã nhấn mạnh 2.500 năm trước vẫn còn sống động đến ngày nay.
Với sự khởi đầu của thời đại AI, con người đang đứng trước những câu hỏi mới. Trí tuệ nhân tạo có thể nhớ nhiều thông tin hơn con người. Nó có thể tính toán nhanh hơn. Nhưng AI không thể có lương tâm. AI không thể thay thế phẩm giá của con người. Khi công nghệ phát triển, giá trị của nhân tính càng trở nên quan trọng hơn.
Di sản vĩ đại nhất mà Khổng Tử để lại không phải là những đế chế khổng lồ hay những công trình kiến trúc lộng lẫy. Đó là niềm tin vào con người. Niềm tin vào giáo dục. Và niềm tin vào khả năng tự rèn luyện của con người.
Nếu "Luận Ngữ" chỉ ra con đường của con người, thì "Trung Dung" chỉ cho chúng ta cách đi trên con đường đó một cách vững vàng. Một cuốn nói về phẩm giá con người, cuốn còn lại nói về sự cân bằng của con người. Và nơi hai điều đó gặp nhau, chúng ta mới thực sự phát hiện ra hình ảnh của quân tử mà Khổng Tử đã mơ ước.
Hơn 2.500 năm trôi qua, lý do Khổng Tử vẫn còn sống là vì ông không chỉ là một thánh nhân của Trung Quốc mà còn là một thầy của văn minh nhân loại. Trong thời kỳ hỗn loạn, con người tìm kiếm con đường của mình; trong thời đại cực đoan, họ tìm kiếm sự cân bằng; và trong thời đại công nghệ, họ cố gắng bảo vệ nhân tính. Những giáo lý của ông vẫn đang tiếp tục diễn ra.
* Bài viết này được dịch tự động bằng AI.
© Bản quyền thuộc về Thời báo Kinh tế AJU & www.ajunews.com: Việc sử dụng các nội dung đăng tải trên vietnam. kyungjeilbo.com phải có sự đồng ý bằng văn bản của Aju News Corporation.