[(Spiritual Asia) (19) | Chân lý – Công lý – Tự do] Nho giáo đã trở thành tinh thần của Đông Á như thế nào?

 
Trong lịch sử nhân loại, không có nhiều trường hợp tư tưởng của một con người vượt ra khỏi biên giới quốc gia, ảnh hưởng suốt hàng nghìn năm đến chính trị, giáo dục, văn hóa và cả lối sống của nhiều dân tộc. Nho giáo của Khổng Tử chính là một trong những trường hợp hiếm hoi ấy. Ra đời giữa thời Xuân Thu đầy biến động vào thế kỷ V trước Công nguyên, tư tưởng của ông dần trở thành hệ tư tưởng trị quốc của nhà Hán, được phát triển thành Tân Nho học dưới thời nhà Tống, rồi bén rễ sâu sắc tại Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam. Từ đó, Nho giáo trở thành ngôn ngữ tinh thần chung của nền văn minh Đông Á và cho đến ngày nay, dấu ấn của nó vẫn hiện diện trong nhiều phương diện của đời sống.

Tuy nhiên, Nho giáo không ngay lập tức trở thành tư tưởng chính thống. Khi còn sống, Khổng Tử đã dành cả cuộc đời đi khắp các nước chư hầu để truyền bá lý tưởng "vương đạo" – lấy đức trị dân thay vì dùng bạo lực. Nhưng trong thời đại mà các nước chỉ mải mê tranh bá đồ vương, tư tưởng của ông không được các quân vương đón nhận. Sau khi Khổng Tử qua đời, Nho giáo vẫn chỉ được lưu truyền trong phạm vi các học trò và giới học giả suốt nhiều thế kỷ.

Bước ngoặt lớn xuất hiện dưới triều đại nhà Hán. Hoàng đế Hán Vũ Đế nhận thấy một đế quốc rộng lớn chỉ có thể được quản lý bền vững khi có một hệ tư tưởng thống nhất. Các học giả Nho giáo đã phát triển tư tưởng của Khổng Tử thành nguyên lý điều hành quốc gia, và từ đó Nho giáo được chính thức xác lập là học thuyết chủ đạo của triều đình. Đây cũng là thời kỳ nổi tiếng với chính sách "Độc tôn Nho thuật". Hệ thống khoa cử tuyển chọn quan lại lấy kinh điển Nho giáo làm nội dung thi cử, khiến Nho giáo vừa trở thành con đường học vấn, vừa là con đường bước vào chính trường, kết nối giáo dục với bộ máy quản lý nhà nước.

Từ đây, Nho giáo không còn chỉ là một học thuyết triết học mà dần hình thành nên cả một nền văn minh. Trong chính trị, Nho giáo đề cao nhân và nghĩa; trong hành chính, coi trọng lễ; đối với mỗi cá nhân, nhấn mạnh việc tu thân; trong gia đình, đề cao hiếu đạo; còn trong xã hội, lấy chữ tín làm nền tảng. Chính vì kết nối đạo đức cá nhân với trật tự quốc gia thành một chỉnh thể thống nhất nên Nho giáo không hoàn toàn giống triết học chính trị phương Tây, cũng không phải một tôn giáo theo nghĩa thông thường, mà là một triết lý văn minh được thực hành trong đời sống hằng ngày.

Đến thời nhà Tống, Nho giáo bước sang một giai đoạn phát triển mới khi tiếp thu nhiều yếu tố của Phật giáo và Đạo giáo để hình thành Tân Nho học (Tống Nho). Học thuyết này giải thích mối quan hệ giữa "Lý" – nguyên lý của vũ trụ và "Khí" – thế giới vật chất, đồng thời kết nối bản tính con người với trật tự của trời đất. Học tập từ đây không chỉ nhằm tích lũy tri thức mà còn là hành trình tu dưỡng để khôi phục bản tính thiện vốn có. Dòng tư tưởng này sau đó được truyền sang Triều Tiên vào cuối thời Cao Ly và đầu triều đại Joseon.

Trong lịch sử thế giới, Joseon là một trong số rất ít quốc gia lấy Nho giáo làm nền tảng toàn diện cho việc quản trị đất nước. Không chỉ bộ máy chính trị, mà giáo dục, pháp luật, nghi lễ, đời sống gia đình, văn hóa thờ cúng tổ tiên, các hương ước, thư viện tư nhân và cả chế độ khoa cử đều vận hành trên cơ sở tư tưởng Nho giáo. Nhà vua phải trị nước bằng đức, quan lại được yêu cầu sống thanh liêm, còn người dân lấy hiếu và lễ làm chuẩn mực trong cuộc sống.

Tuy nhiên, Nho giáo thời Joseon cũng để lại cả những thành tựu lẫn hạn chế. Về mặt tích cực, nó góp phần hình thành truyền thống hiếu học, nền hành chính trọng văn trị, văn hóa liêm chính trong đội ngũ quan lại, đạo đức gia đình bền vững và sự tôn trọng học vấn. Nhưng ở chiều ngược lại, việc quá coi trọng danh phận, sự chia rẽ phe phái, chế độ đẳng cấp cứng nhắc, những ràng buộc đối với phụ nữ và xu hướng đề cao hình thức hơn thực chất cũng là những hệ quả của việc để một hệ tư tưởng chi phối toàn bộ xã hội.

Dẫu vậy, khó có thể phủ nhận vai trò quyết định của Nho giáo trong việc hình thành bản sắc tinh thần của người Đông Á. Văn hóa gia đình của người Trung Quốc, tinh thần hiếu học của người Hàn Quốc, ý thức cộng đồng của người Nhật Bản hay phong cách hành chính truyền thống của Việt Nam đều ít nhiều mang dấu ấn của Nho giáo. Không ít học giả cho rằng chính nền văn hóa Nho giáo là một trong những yếu tố giúp các quốc gia Đông Á duy trì trình độ giáo dục cao và năng lực tổ chức xã hội trong suốt quá trình công nghiệp hóa.

Cốt lõi của Nho giáo vẫn là xây dựng con người. Khổng Tử tin rằng muốn thay đổi đất nước phải bắt đầu từ việc thay đổi con người; muốn thay đổi con người phải bắt đầu bằng việc tu dưỡng tâm hồn. Vì thế, sách Đại Học đề cao tư tưởng "tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ"; Luận Ngữ hướng con người đến hình mẫu quân tử; còn Mạnh Tử khẳng định con người vốn có bản tính thiện.

Và ở đỉnh cao của hệ thống tư tưởng ấy là tác phẩm Trung Dung.

Nhiều người cho rằng Trung Dung chỉ đơn thuần là sống không cực đoan, nhưng ý nghĩa của tác phẩm sâu sắc hơn rất nhiều. Trung Dung không phải là sự thỏa hiệp, cũng không phải đứng giữa thiện và ác. Đó là trạng thái con người hòa hợp với đạo lý của trời đất, giữ được điểm cân bằng đúng đắn nhất. Đó là khi cảm xúc không vượt quá giới hạn, dục vọng không lấn át lý trí, lợi ích cá nhân hài hòa với lợi ích cộng đồng, còn hiện thực và lý tưởng cùng tồn tại trong thế cân bằng.

Chính vì vậy, Trung Dung cũng là một tác phẩm mang chiều sâu tâm linh. Nó nói về hành trình trở về với bản tâm, để lương tri dẫn dắt con người thay vì dục vọng. Khổng Tử xem Trung Dung là phẩm chất cao nhất mà người quân tử phải theo đuổi suốt đời, còn các học giả Tân Nho học coi đó là đỉnh cao của quá trình tu dưỡng nhân cách.

Tại Hàn Quốc, học giả Dasok Yoo Young-mo cũng dành sự trân trọng đặc biệt cho Trung Dung. Ông cho rằng bản chất của mọi tôn giáo không nằm ở sự đối lập mà ở việc giúp con người tìm lại trung tâm chân thật trong chính mình. Theo cách nhìn của Dasok, Trung Dung không phải là chủ nghĩa dung hòa mà là khả năng giữ được sự cân bằng trước chân lý. Ông xem Trung Dung của Nho giáo, Trung đạo của Phật giáo, tình yêu của Kitô giáo và Đạo của Lão Tử đều gặp nhau ở một điểm chung: chân lý chỉ có một, còn con đường đi đến chân lý thì có nhiều.

Trong thời đại trí tuệ nhân tạo ngày nay, tinh thần Trung Dung càng trở nên đáng suy ngẫm. Công nghệ phát triển với tốc độ chưa từng có, nhưng cùng với đó là sự gia tăng của lòng tham, sự cực đoan, tin giả và chia rẽ xã hội. Thông tin ngày càng nhiều nhưng trí tuệ chưa chắc đã tăng lên; con người kết nối nhiều hơn nhưng niềm tin lại trở nên mong manh hơn. Trong bối cảnh ấy, Trung Dung không chỉ là một tư tưởng cổ điển mà còn có thể trở thành chiếc la bàn đạo đức cho xã hội tương lai.

Có lẽ đó cũng là lý do khiến Nho giáo vẫn tồn tại cho đến ngày nay. Đây không phải là triết học phục vụ quyền lực, mà là triết học hướng đến con người. Không phải là học thuyết chỉ dành cho thiết chế, mà là học thuyết giúp con người hoàn thiện chính mình. Dù các thể chế có thay đổi theo thời gian, tinh thần tu dưỡng bản thân và xây dựng cộng đồng vẫn luôn giữ nguyên giá trị.

Khép lại loạt bài về Nho giáo, hình ảnh Khổng Tử lại hiện lên như một người thầy hơn là một vị vua hay một nhà sáng lập tôn giáo. Ông không xây dựng đế chế bằng sức mạnh quân sự, mà bồi đắp nền tảng tinh thần cho nền văn minh Đông Á suốt hơn hai thiên niên kỷ. Ông đề cao đức hạnh hơn quyền lực, nhân cách hơn tri thức, lối sống đúng đắn hơn thành công vật chất.

Thông điệp mà Khổng Tử để lại vẫn còn nguyên giá trị cho đến hôm nay: một nền văn minh không biết bồi dưỡng con người sẽ khó có thể trường tồn.

Di sản lớn nhất của Nho giáo không nằm ở những nghi lễ cổ xưa hay những khuôn phép truyền thống, mà ở tinh thần đặt con người lên trước, tu dưỡng bản thân trước khi thay đổi thế giới. Và ở tầng sâu nhất của tinh thần ấy luôn hiện diện sự cân bằng của Trung Dung, lòng nhân ái của chữ Nhân, phẩm cách của chữ Lễ và sự thực hành không ngừng của việc Tu thân.

Đó chính là di sản vĩ đại nhất mà Khổng Tử để lại, đồng thời cũng là cội nguồn tinh thần sâu xa đã nuôi dưỡng nền văn minh Đông Á suốt hàng nghìn năm.