Việc làm cho giới trẻ Việt Nam ngày càng khó: "Chỉ có bằng đại học là chưa đủ"

Con đường bước vào thị trường lao động của thanh niên Việt Nam đang trở nên khó khăn hơn ngay từ những bước đầu tiên. Trước đây, các công việc hành chính đơn giản, chăm sóc khách hàng hay hỗ trợ là nơi người mới tốt nghiệp tích lũy kinh nghiệm. Nhưng khi AI và tự động hóa dần thay thế những công việc này, cơ hội để người trẻ xây dựng kinh nghiệm đầu tiên cũng ngày càng thu hẹp.

Theo giới tuyển dụng Việt Nam ngày 24/8, nhóm công việc có kỹ năng ở mức trung gian – vốn từng đóng vai trò “bệ phóng” cho người mới đi làm – đang giảm dần. Những vị trí mà sinh viên mới tốt nghiệp thường dễ tiếp cận như hành chính, dịch vụ, bán hàng, sản xuất và một số công việc kỹ thuật cũng đang bị thu hẹp, trong khi doanh nghiệp ngày càng ưu tiên những ứng viên có thể tạo ra kết quả ngay sau khi được tuyển dụng.

Một thanh niên ở độ tuổi 20 sống tại TP.HCM đã trải qua tình trạng tương tự. Sau khi tốt nghiệp ngành marketing vào năm ngoái, người này tìm việc ở các vị trí trợ lý marketing, chăm sóc khách hàng và hỗ trợ phân tích kinh doanh. Tuy nhiên, phần lớn tin tuyển dụng đều yêu cầu ứng viên đã có kinh nghiệm và kỹ năng thực tế.

Cuối cùng, anh lựa chọn công việc kinh doanh bất động sản với mức lương cơ bản 5 triệu đồng/tháng, cộng thêm hoa hồng, nhưng không được tham gia bảo hiểm xã hội. Anh cho biết thu nhập bình quân trong một năm qua chưa đạt 10 triệu đồng/tháng.

“Tôi muốn phát triển trong lĩnh vực mình đã học, nhưng lại không tìm được công việc phù hợp để bắt đầu”, anh chia sẻ.

◆ Những “công việc đầu tiên” đang dần biến mất

Báo cáo “Xu hướng việc làm thanh niên toàn cầu 2026” của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cũng chỉ ra rằng những công việc từng đóng vai trò bước đệm cho thanh niên đang giảm dần.

Theo báo cáo, khoảng 6,1% việc làm của nhóm từ 15-29 tuổi thuộc những lĩnh vực chịu tác động lớn từ những thay đổi liên quan đến AI. Trong khi nhu cầu đối với các vị trí hành chính, văn phòng giảm xuống, các lĩnh vực đòi hỏi trình độ công nghệ và kiến thức cao như khoa học, y tế và kỹ thuật lại ngày càng được chú trọng.

Công ty tuyển dụng Navigos Group tại Việt Nam dự báo trong 3-5 năm tới, các công việc như nhập dữ liệu, hành chính cơ bản, chăm sóc khách hàng theo kịch bản có sẵn, thu ngân và một số nghiệp vụ kế toán có thể tiếp tục thu hẹp.

Đây vốn là những công việc mà người mới bước vào thị trường lao động thường lựa chọn để tích lũy kinh nghiệm đầu tiên.

Bà Cao Lê Thanh Loan, Giám đốc cấp cao của Manpower Vietnam, cho biết trước đây sinh viên mới tốt nghiệp thường bắt đầu bằng những công việc như nhập dữ liệu, quét tài liệu, soạn thảo văn bản hoặc hỗ trợ các phòng ban, qua đó làm quen với tổ chức và quy trình làm việc.

“Hiện nay, những công việc này đang được AI hỗ trợ hoặc trực tiếp xử lý”, bà nói.

◆ AI giúp doanh nghiệp giảm nhân sự nhưng vẫn duy trì hiệu quả

Sự thay đổi nhu cầu nhân lực cũng thể hiện rõ trong thực tế doanh nghiệp.

Ông Tấn Lê, Tổng giám đốc cộng đồng việc làm Job Buoi tại Việt Nam, cho biết trước đây doanh nghiệp cần khoảng 20-30 nhân sự để vận hành ổn định, nhưng hiện nay chỉ cần duy trì 10-15 người. Số nhân sự cốt lõi thậm chí không vượt quá 10 người.

“Dù số lượng nhân viên giảm khoảng một nửa, hiệu quả hoạt động vẫn có thể tương đương hoặc thậm chí cao hơn”, ông nhận định.

Lĩnh vực chăm sóc khách hàng là một ví dụ điển hình. Job Buoi cho biết mỗi ngày công ty tiếp nhận khoảng 1.000 tin nhắn, nhưng phần lớn câu hỏi được chatbot AI xử lý.

Bộ phận này chỉ cần không quá 2 nhân viên, chủ yếu tập trung vào kiểm soát chất lượng và xử lý những trường hợp phức tạp. Nhu cầu nhân sự trong bộ phận chăm sóc khách hàng vì vậy đã giảm khoảng 70%.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa doanh nghiệp đã ngừng tuyển người trẻ.
Theo khảo sát của Manpower Vietnam, 57% doanh nghiệp cho biết đã tăng tuyển dụng lao động trẻ trong năm qua, trong khi 22% duy trì mức tuyển dụng như trước. Nhu cầu tập trung chủ yếu vào các lĩnh vực kỹ thuật, phát triển mô hình AI, công nghệ thông tin và dữ liệu, cũng như marketing.

Bà Loan cho rằng vấn đề không phải doanh nghiệp không cần người trẻ, mà họ đang cần người trẻ theo một cách khác.

◆ “Chỉ có bằng đại học” không còn là lợi thế đủ mạnh

Phản ứng của người dùng mạng tại Việt Nam trước tình trạng này cũng khá đa dạng.
Một số người cho rằng đây là xu hướng không thể tránh khỏi khi Việt Nam đang bắt nhịp với những thay đổi của thị trường lao động toàn cầu. Theo quan điểm này, bậc trung học cần trở thành giai đoạn chuẩn bị cho người trẻ bước vào thị trường việc làm, trong khi đại học nên tập trung hơn vào việc đào tạo cho các công việc chuyên môn.

Một người khác bình luận rằng những người sinh từ những năm 2000 đang thực sự gặp khó khăn khi tìm việc. Một người dùng khác cho rằng trong thời đại AI, việc định hướng nghề nghiệp cần được bắt đầu sớm hơn.

Người này cảnh báo rằng nếu chỉ học theo hướng phổ thông, vào một trường đại học đại trà rồi chờ đến lúc tốt nghiệp mới tìm việc, người trẻ có thể cuối cùng chỉ tìm được những công việc bán hàng với mức lương khoảng 7 triệu đồng/tháng.

Những ý kiến này cho thấy tâm lý ngày càng phổ biến rằng tấm bằng đại học đơn thuần không còn đủ để bảo đảm một vị trí việc làm tốt.

◆ AI và kinh nghiệm thực tế trở thành điều kiện gia nhập mới

Các chuyên gia cho rằng khả năng sử dụng AI và kinh nghiệm thực tế sẽ trở thành những tiêu chí ngày càng quan trọng đối với người trẻ khi bước vào thị trường lao động.

Bà Nguyễn Anh Thi, Giám đốc điều hành của đơn vị đào tạo SitareS, cho rằng ngoài kiến thức chuyên ngành, người trẻ cần có khả năng sử dụng AI và năng lực tự học.

Theo bà, doanh nghiệp nên đóng vai trò như một “phòng học mở rộng” của trường đại học, giúp sinh viên tiếp xúc với máy móc, công nghệ và tình huống công việc thực tế ngay từ khi còn đi học.

Thực tập cũng đang thay đổi. Thay vì chỉ được xem là điều kiện để tốt nghiệp, chương trình thực tập ngày càng hướng tới việc giúp sinh viên tham gia các dự án thực tế và làm quen với những công cụ đang được sử dụng trong doanh nghiệp.

Ông Tấn Lê cho rằng “1-2 năm kinh nghiệm” mà doanh nghiệp yêu cầu không nhất thiết phải đồng nghĩa với thời gian làm việc chính thức. Sinh viên mới tốt nghiệp hoàn toàn có thể chứng minh năng lực thông qua kỳ thực tập, các dự án cá nhân hoặc portfolio.

Theo ông, doanh nghiệp cũng cần thay đổi cách tuyển dụng. Thay vì cứng nhắc yêu cầu ứng viên phải có 1-2 năm kinh nghiệm, doanh nghiệp nên nêu rõ những kỹ năng thực sự cần thiết cho vị trí.

Điều này không chỉ mở thêm cơ hội cho người trẻ mà còn giúp thị trường lao động sử dụng nguồn nhân lực hiệu quả hơn.

Trong bối cảnh AI ngày càng thay thế các công việc đơn giản vốn từng là “bậc thang đầu tiên”, bài toán lớn của Việt Nam không chỉ là tạo thêm việc làm cho thanh niên mà còn phải xây dựng những con đường mới để họ có thể tích lũy kinh nghiệm, nâng cao kỹ năng và bước vào những công việc có giá trị cao hơn