Nói hay không chỉ ở cách nói, mà quan trọng là nói điều gì

Nói hay là gì? Phát âm rõ ràng, câu chữ trôi chảy thôi chưa đủ. Thành bại của một lời nói cuối cùng nằm ở việc bên trong nó chứa đựng điều gì. Lời nói cũng giống như một chiếc bình, và để lấp đầy chiếc bình ấy cũng cần có cách.

Có người sẽ hỏi: “Đây là nói chứ có phải viết đâu, chỉ cần chân thành truyền tải suy nghĩ của mình là được mà?”. Điều đó không sai. Nhưng nếu đã cất lời, chẳng phải sẽ tốt hơn nếu lời nói ấy có thêm chiều sâu, sự thú vị và giá trị hay sao?

Theo tác giả, nội dung của lời nói được tạo nên từ ba chất liệu chính: trải nghiệm, kiến thức và suy nghĩ – bao gồm khả năng quan sát và những ý tưởng nảy sinh từ đó. Khi ba yếu tố này được kết hợp hài hòa, lời nói mới thực sự có chiều sâu.

Khi được yêu cầu nói về một chủ đề nào đó, phần lớn mọi người thường chỉ dừng lại ở việc kể lại trải nghiệm cá nhân.
Chẳng hạn, nói về “mùa hè”, người ta thường kể chuyện đi biển, tắc đường trong mùa nghỉ lễ hay những chuyến du lịch nước ngoài. Nói về “mẹ”, câu chuyện thường xoay quanh tình yêu thương dành cho con cái, những lần mẹ đau ốm hoặc kỷ niệm thời đi học.

Những câu chuyện ấy không có gì sai. Nhưng cũng chỉ dừng lại ở đó. Đó là cách nói chuyện bình thường, chưa thể gọi là một cách nói chuyện hay.

Trải nghiệm là sợi ngang, còn kiến thức và suy ngẫm phải trở thành sợi dọc. Khi hai thứ đan xen, câu chuyện mới trở nên đa chiều và có sức sống. Hãy thử lấy “tàu điện ngầm” làm ví dụ.

Nếu chỉ kể mình thường đi tuyến nào, lên xuống ở ga nào, trước đây từng sử dụng tuyến nào, từng gặp những hành khách thiếu ý thức ra sao hay có lần bỏ quên đồ trên tàu thì câu chuyện vẫn chưa đủ. Nếu tìm hiểu sâu hơn, câu chuyện sẽ có một diện mạo hoàn toàn khác.

Ý tưởng đưa tàu xuống lòng đất được cho là bắt nguồn từ Charles Pearson, một luật sư ở London thế kỷ XIX. Ông là một nhà cải cách đã soạn thảo đạo luật mở đường cho tuyến đường sắt Metropolitan – tiền đề dẫn tới sự ra đời của hệ thống tàu điện ngầm đầu tiên trên thế giới. Tuy nhiên, ông đã qua đời trước khi chứng kiến tuyến đường chính thức đi vào hoạt động.

Ngày 10/1/1863, tuyến Metropolitan Railway chính thức mở cửa, trở thành tuyến đường sắt chở khách đô thị chạy dưới lòng đất đầu tiên trên thế giới.

Tàu điện ngầm tại Hàn Quốc xuất hiện muộn hơn rất nhiều. Tuyến số 1 của Seoul, đoạn Seoul–Cheongnyangni, khai trương ngày 15/8/1974, được xem là tuyến tàu điện ngầm đầu tiên của Hàn Quốc, chậm hơn London tới 111 năm. Trùng hợp là đúng ngày khai trương đó, tại lễ kỷ niệm Quốc khánh diễn ra ở Seoul, Tổng thống Park Chung-hee bị ám sát và phu nhân Yuk Young-soo thiệt mạng do trúng đạn. Vì vậy, lễ khai trương tuyến tàu điện ngầm khi ấy buộc phải được tổ chức giản lược.

Từ một chủ đề tưởng như rất quen thuộc, có thể tiếp tục mở rộng câu chuyện bằng những câu hỏi khác: Có bao nhiêu người đang kiếm sống nhờ những chuyến tàu này? Cuộc sống của người lái tàu có những vui buồn gì?
Đó chính là thói quen mở rộng phạm vi suy nghĩ mà mỗi người cần rèn luyện, để những suy nghĩ ấy dần thấm vào lời nói.

Với “cà phê” cũng vậy. Nếu chỉ nói quán cà phê quen thuộc ở đâu, cà phê ngon hay đắt, không gian đẹp hay không, hoặc kể lại trải nghiệm gần đây thì câu chuyện sẽ nhanh chóng trở nên đơn điệu.

Hãy thử nhìn xa hơn chiếc cốc đang cầm trên tay. Ethiopia được xem là quê hương của cà phê Arabica và là một trong những vùng đất gắn liền với lịch sử cà phê. Có truyền thuyết kể rằng một người chăn dê tên Kaldi từng nhìn thấy đàn dê ăn những quả mọng màu đỏ rồi trở nên phấn khích, nhảy nhót. Sau khi nếm thử những quả này, ông phát hiện ra tác dụng đặc biệt của chúng. Tên gọi cà phê cũng được cho là có liên quan đến địa danh cổ Kaffa.

Đằng sau một tách cà phê thơm ngon là công sức nhọc nhằn của những người lao động tại các vùng trồng cà phê.
Tại Ethiopia, hơn 12 triệu người, tương đương khoảng một phần tư dân số, có công việc liên quan đến cà phê. Đây cũng là mặt hàng xuất khẩu quan trọng nhất của đất nước này.

Khi nghĩ đến thương mại công bằng và thử hình dung cuộc sống của những người lao động tại các nông trại ở châu Phi, câu chuyện về một tách cà phê sẽ không còn chỉ xoay quanh hương vị hay giá cả. Nó trở nên rộng hơn và nhiều màu sắc hơn.

Còn với “xe đạp” thì sao? Có thể kể về niềm vui khi lần đầu học đi xe đạp, những lần ngã rồi lại đứng dậy, hay than phiền rằng xe đạp ngày nay quá đắt.

Nhưng nếu bổ sung thêm kiến thức và khả năng quan sát, câu chuyện sẽ trở nên thú vị hơn nhiều.
Một trong những tiền thân của chiếc xe đạp hiện đại là “Draisine”, do Nam tước Karl von Drais người Đức chế tạo vào năm 1817.

Điều thú vị nằm ở hoàn cảnh ra đời của nó.

Các cuộc chiến tranh thời Napoleon đã khiến rất nhiều ngựa chiến chết. Sau đó, một vụ phun trào núi lửa tại Indonesia gây ảnh hưởng đến khí hậu, dẫn tới mất mùa ở châu Âu. Người ta thậm chí không còn đủ lương thực để nuôi ngựa. Nhu cầu về một phương tiện có thể thay thế ngựa trở nên cấp thiết.

Nói cách khác, một thảm họa đã góp phần thúc đẩy một phát minh. Hơn nữa, trong số rất nhiều phương tiện di chuyển do con người tạo ra, xe đạp có lẽ là một trong những phương tiện “mang tính con người” nhất. Bởi nó chỉ tiến về phía trước bằng chính sức lực của con người, đạp bao nhiêu thì đi được bấy nhiêu.

Từ đó, một ý tưởng khác có thể xuất hiện: Những chiếc xe đạp bị bỏ quên, phủ đầy bụi ở một góc chung cư, liệu có thể được sửa chữa rồi trao tặng cho những người có thu nhập thấp hay không?

Khi sự chú ý và khả năng quan sát như vậy được đưa vào lời nói, câu chuyện mới thực sự trở nên sống động.
Tóm lại, nội dung của một cách nói hay cần tạo được sự kết nối hài hòa giữa những điều cụ thể, đặc thù, cá nhân với những khái niệm mang tính tổng quát, phổ quát và trừu tượng.

Nếu cộng thêm tính thời sự và khả năng quan sát, lời nói sẽ càng trở nên giàu sức thuyết phục.
Tuy nhiên, có một “cái bẫy” mà những người nói chưa tốt thường mắc phải: đánh mất sợi dây của chủ đề.

Ví dụ, bắt đầu nói về “xe đạp”, người nói có thể kể: “Tôi học đi xe đạp từ năm lớp 5, khi đó những người bạn của tôi…”. Từ đây, câu chuyện dần chuyển sang một người bạn thân, rồi lan sang tình bạn và cuối cùng trở thành một bài ca ngợi tình bạn với những câu như “Bạn bè là hai cơ thể nhưng chung một tâm hồn”.

Đến lúc ấy, chiếc xe đạp đã biến mất khỏi câu chuyện. Tại sao chúng ta lại dễ rơi vào cái bẫy này?

Trớ trêu thay, chính vì quá bám vào những chất liệu mà mình tự tin và có nhiều điều để nói. Cách khắc phục thực ra khá rõ ràng: cũng giống như món ăn ngon, nếu vội vàng ăn quá nhiều sẽ bị đầy bụng, những chất liệu càng quen thuộc và có lợi thế thì càng cần được tiết chế và cô đọng khi đưa vào lời nói.

Hãy nói ngắn nhưng có trọng lượng. Và quan trọng nhất, từng ý phải tiếp tục nâng đỡ chủ đề, không để câu chuyện đi quá xa khỏi điểm xuất phát. Chiếc bình của lời nói cần được lấp đầy, nhưng đừng để nó tràn ra ngoài.

Tác giả Kang Seong-gon hiện là thành viên Hội đồng điều hành Viện Phát triển tiếng Hàn KBS.
Ông từng là phát thanh viên KBS, thành viên Ủy ban Thẩm định Ngoại lai ngữ của Chính phủ và giảng viên thỉnh giảng tại các trường Đại học Konkuk, Sookmyung và Chung-Ang, Đại học Hanyang. Hiện ông là giáo sư đặc nhiệm tại Đại học Gachon.