[Câu chuyện chiến tranh Iran của Jin Jeong-ja] Ngọn lửa của Zarathustra vì sao vẫn chưa tắt? ②

 
Khi nhìn vào Iran ngày nay, nhiều người thường nghĩ đến một quốc gia Trung Đông sở hữu nguồn dầu mỏ lớn, chương trình hạt nhân gây tranh cãi và những căng thẳng kéo dài với phương Tây. Tuy nhiên, để hiểu được vì sao Iran có thể đứng vững trước chiến tranh, cấm vận và áp lực quốc tế suốt nhiều thập kỷ, cần nhìn sâu hơn vào nền tảng tinh thần, tôn giáo và lịch sử đã định hình dân tộc này.

Trong cuộc chiến kéo dài 106 ngày vừa qua, Mỹ phân tích năng lực tên lửa, hệ thống máy bay không người lái, cơ sở hạt nhân và sức mạnh của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran. Nhưng những yếu tố quân sự đó chỉ là phần nổi của tảng băng. Động lực thực sự giúp Iran duy trì sức chịu đựng trước áp lực quốc tế nằm sâu trong ký ức văn minh được tích lũy suốt hàng nghìn năm.

◆ Dấu ấn còn lại của Zarathustra

Nhiều học giả cho rằng muốn hiểu Iran hiện đại cần bắt đầu từ Zarathustra (Zoroaster) – nhà tiên tri khai sáng đạo Hỏa giáo (Zoroastrianism) cách đây hơn 3.000 năm.

Tôn giáo này xây dựng thế giới quan dựa trên cuộc đấu tranh giữa thiện và ác. Thần ánh sáng Ahura Mazda đại diện cho chân lý và công lý, trong khi Angra Mainyu tượng trưng cho cái ác và sự hủy diệt. Những khái niệm như thiên đường, địa ngục, ngày phán xét cuối cùng, cứu rỗi và ma quỷ sau này đều được cho là đã ảnh hưởng đến Do Thái giáo, Kitô giáo và Hồi giáo.

Mặc dù Iran đã Hồi giáo hóa từ thế kỷ VII, nhưng di sản tinh thần của Hỏa giáo không hề biến mất. Quan niệm về công lý, sự kháng cự trước bất công, cuộc đấu tranh giữa thiện và ác vẫn tiếp tục tồn tại trong đời sống xã hội Iran. Đó là một phần quan trọng của bản sắc dân tộc nước này.

◆ Hồi giáo Shiite và tinh thần tử đạo

Nếu Hỏa giáo tạo nên nền tảng tinh thần ban đầu thì Hồi giáo Shiite đã biến nền tảng đó thành một sức mạnh xã hội và chính trị đặc biệt.

Trong khi phần lớn thế giới Hồi giáo theo dòng Sunni, Iran lại là trung tâm của Hồi giáo Shiite. Sự khác biệt này bắt nguồn từ thời vương triều Safavid vào thế kỷ XVI, khi Ba Tư lựa chọn Shiite làm quốc giáo nhằm tạo bản sắc riêng trước sức ép từ Đế chế Ottoman theo Sunni.

Chính từ đây, Iran dần hình thành một con đường phát triển khác biệt với thế giới Arab.

Tinh thần cốt lõi của Shiite được hình thành từ sự kiện Karbala năm 680. Khi đó, Imam Hussein – cháu ngoại của Nhà tiên tri Muhammad – đã hy sinh trong cuộc chiến chống lại triều đại Umayyad. Dù thất bại về quân sự, người Shiite xem đây là biểu tượng của sự hy sinh vì công lý.

Hằng năm, hàng triệu người Iran tham gia lễ Ashura để tưởng nhớ Hussein. Đây không chỉ là một nghi lễ tôn giáo mà còn là hoạt động khẳng định bản sắc dân tộc. Trong thế giới quan Shiite, hy sinh không phải là thất bại mà là minh chứng cho niềm tin và công lý.

Chính điều này giúp giải thích vì sao các biện pháp cấm vận hay áp lực quân sự từ bên ngoài không dễ dàng khiến Iran khuất phục.

◆ Những thập kỷ chịu đựng và kháng cự

Iran đã trải qua hàng loạt biến cố lớn trong nửa thế kỷ qua.

Cuộc chiến Iran – Iraq kéo dài từ năm 1980 đến 1988 khiến hơn một triệu người thiệt mạng. Sau chiến tranh, nước này tiếp tục đối mặt với các lệnh trừng phạt kinh tế từ Mỹ và phương Tây. Hệ thống tài chính bị hạn chế, việc tiếp cận công nghệ hiện đại gặp nhiều khó khăn và xuất khẩu dầu mỏ thường xuyên bị kiểm soát.

Tuy nhiên, thay vì sụp đổ, nhiều người Iran lại xem những áp lực đó là bằng chứng cho thấy đất nước phải tự lực và bảo vệ chủ quyền của mình.

Từ góc nhìn phương Tây, điều này có thể bị xem là phi lý. Nhưng dưới lăng kính lịch sử và tôn giáo Iran, đó là phản ứng hoàn toàn dễ hiểu.

◆ Cách mạng Hồi giáo 1979 và khát vọng độc lập

Bước ngoặt lớn nhất trong lịch sử Iran hiện đại là cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979.

Trước đó, Iran dưới triều đại Pahlavi là một trong những đồng minh quan trọng nhất của Mỹ tại Trung Đông. Tehran được xem là một trong những đô thị hiện đại nhất khu vực.

Tuy nhiên, đằng sau sự phát triển kinh tế là nỗi lo mất đi bản sắc dân tộc. Giáo chủ Ayatollah Ruhollah Khomeini đã khai thác tâm lý này để phát động cuộc cách mạng.

Đối với nhiều người Iran, đây không chỉ là một cuộc cách mạng tôn giáo mà còn là cuộc cách mạng giành độc lập khỏi ảnh hưởng của nước ngoài và khôi phục lòng tự tôn của nền văn minh Ba Tư.
Khẩu hiệu “Iran không phải là quốc gia vệ tinh của bất kỳ cường quốc nào” phản ánh rõ tinh thần đó.

◆ Vai trò đặc biệt của Lực lượng Vệ binh Cách mạng

Một trong những đặc trưng quan trọng của Iran hiện đại là sự tồn tại của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC).

Khác với quân đội thông thường, IRGC vừa là lực lượng quân sự, vừa tham gia hoạt động tình báo, kinh tế và chính trị. Tổ chức này có ảnh hưởng sâu rộng trong các lĩnh vực xây dựng, năng lượng, tài chính và viễn thông.

Nhiệm vụ của họ không chỉ là bảo vệ biên giới mà còn bảo vệ hệ thống chính trị được hình thành sau cuộc cách mạng năm 1979.

Trong cuộc chiến vừa qua, IRGC đóng vai trò trung tâm trong việc triển khai tên lửa, máy bay không người lái, hoạt động tình báo và điều phối các mạng lưới đồng minh của Iran trong khu vực.

◆ Chương trình hạt nhân – biểu tượng của chủ quyền công nghệ

Đối với phương Tây, chương trình hạt nhân Iran thường được nhìn nhận dưới góc độ an ninh.
Tuy nhiên, nhiều người Iran lại coi đây là biểu tượng của năng lực khoa học và chủ quyền quốc gia.

Điều đáng chú ý là chương trình hạt nhân của Iran thực tế đã được khởi động từ thời Shah Mohammad Reza Pahlavi với sự hỗ trợ của Mỹ. Sau Cách mạng Hồi giáo, chương trình này được gắn thêm ý nghĩa mới: khẳng định khả năng tự chủ về khoa học và công nghệ trước sức ép quốc tế.

Vì vậy, mỗi đợt trừng phạt từ bên ngoài thường khiến chương trình hạt nhân trở thành biểu tượng mạnh mẽ hơn trong nhận thức xã hội Iran.

◆ Khác biệt về cách nhìn thời gian

Có lẽ khác biệt lớn nhất giữa Mỹ và Iran nằm ở cách nhìn lịch sử.

Nền chính trị Mỹ thường vận hành theo chu kỳ bầu cử 4 năm và những mục tiêu ngắn hạn. Trong khi đó, Iran luôn nhìn hiện tại thông qua lăng kính của hàng nghìn năm lịch sử.

Người Iran nhớ về Đế chế Sassanid, về triều đại Safavid, về trận Karbala và cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Những sự kiện xảy ra cách đây hàng trăm hoặc hàng nghìn năm vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến đời sống chính trị hiện nay.

Nếu Mỹ tính toán bằng sức mạnh quân sự, Iran thường suy nghĩ bằng chiều dài của lịch sử và văn minh.

◆ Sau chiến tranh: Thử thách lớn hơn đang chờ phía trước

Cuộc chiến 106 ngày đã kết thúc, nhưng những câu hỏi về tương lai Iran vẫn còn ở phía trước.
Sự kiên cường giúp một quốc gia tồn tại, nhưng để phát triển lâu dài cần nhiều hơn thế. Iran sẽ phải đối mặt với nhiệm vụ tái thiết kinh tế, thu hút đầu tư, hiện đại hóa công nghệ và nâng cao đời sống người dân.

Nếu quá khứ giúp Iran đứng vững thì tương lai sẽ quyết định liệu quốc gia này có thể chuyển hóa sức mạnh lịch sử thành động lực phát triển hay không.

Trong hành trình đó, những câu chuyện về tái thiết sau chiến tranh, về các tuyến giao thương mới của Con đường Tơ lụa, về đổi mới công nghệ và hợp tác quốc tế có thể sẽ mở ra một chương mới cho Iran trong thế kỷ XXI.