[Câu chuyện chiến tranh Iran của Jin Jeong-ja | Chân lý - Công lý - Tự do] Nước Mỹ 250 năm tuổi đã đánh giá sai một đế chế Ba Tư 5.000 năm lịch sử ①

Ngày 15/6/2026, Mỹ và Iran chính thức tuyên bố chấm dứt cuộc chiến kéo dài 106 ngày. Nhìn bề ngoài, đây dường như là một chiến thắng của Washington. Một bên là siêu cường quân sự số một thế giới với các nhóm tác chiến tàu sân bay, tiêm kích tàng hình, hệ thống vệ tinh và mạng lưới tình báo ứng dụng trí tuệ nhân tạo; bên còn lại là Iran – quốc gia đã chịu đựng nhiều thập niên cấm vận kinh tế và sức ép quốc tế.

Nhưng lịch sử chưa bao giờ chỉ được quyết định bằng số lượng vũ khí hay sức mạnh quân sự.

Nhiều cuộc chiến trong lịch sử đã chứng minh rằng sức mạnh của một dân tộc không chỉ nằm ở xe tăng, tên lửa hay ngân sách quốc phòng, mà còn nằm trong ký ức tập thể, chiều sâu văn hóa, niềm tin tôn giáo và bản sắc văn minh. Chiến tranh Việt Nam từng như vậy. Afghanistan cũng vậy. Iraq cũng vậy. Và cuộc chiến Iran lần này không phải ngoại lệ.

Điều đáng chú ý nhất sau cuộc chiến 106 ngày là việc Mỹ dường như đã chưa thực sự hiểu Iran.
Trong nhiều thập niên, Washington nhìn Iran chủ yếu qua lăng kính của cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 và xem nước này như một nhà nước thần quyền Hồi giáo. Nhưng Iran không chỉ là một nhà nước được hình thành sau cuộc cách mạng ấy.

◆ Iran là Ba Tư.

Và Ba Tư là một trong những nền văn minh lâu đời, bền bỉ và có sức sống mạnh mẽ nhất trong lịch sử nhân loại.
Nếu nước Mỹ là một quốc gia có lịch sử khoảng 250 năm kể từ ngày lập quốc, thì Iran là sự tiếp nối của một nền văn minh có lịch sử hơn 5.000 năm, phát triển song hành cùng các nền văn minh cổ đại vùng Lưỡng Hà.

Mỹ sở hữu sức mạnh để định hình trật tự thế giới hiện đại. Nhưng Iran sở hữu ký ức của hàng nghìn năm lịch sử, từng chứng kiến sự hưng thịnh rồi suy tàn của vô số đế chế.

Một bên mạnh mẽ nhưng trẻ tuổi. Một bên không hùng mạnh bằng nhưng mang trong mình chiều sâu của thời gian.
Theo cách nào đó, cuộc chiến vừa qua là sự va chạm giữa một siêu cường hiện đại và một nền văn minh cổ đại.

◆ Di sản của Cyrus Đại đế

Muốn hiểu Iran, trước hết phải hiểu Cyrus Đại đế.

Vào thế kỷ VI trước Công nguyên, Cyrus II đã thống nhất các vùng đất Media và Lydia, chinh phục Babylon và xây dựng nên Đế chế Ba Tư Achaemenid – một trong những đế chế hùng mạnh nhất thế giới cổ đại.  

Nếu George Washington được người Mỹ xem là người khai quốc, thì Cyrus Đại đế giữ vị trí tương tự trong tâm thức người Iran.

Điều khiến ông trở nên vĩ đại không chỉ là những chiến thắng quân sự mà còn là tinh thần khoan dung hiếm có trong thời đại của mình.

Sau khi chinh phục Babylon, Cyrus cho phép người Do Thái bị lưu đày trở về quê hương và hỗ trợ tái thiết Đền thờ Jerusalem. Chính vì vậy, ông vẫn được người Do Thái ghi nhớ như một vị cứu tinh và được nhắc đến với sự kính trọng trong Kinh Cựu Ước.

Trong khi nhiều đế chế cổ đại thường áp đặt tín ngưỡng và phá hủy văn hóa của các dân tộc bị chinh phục, Ba Tư lại lựa chọn con đường khác: tôn trọng sự đa dạng về văn hóa và tôn giáo.

Trụ Cyrus (Cyrus Cylinder), thường được xem là một trong những tuyên ngôn nhân quyền sớm nhất trong lịch sử, phản ánh rõ triết lý cai trị đó.

Đó cũng là lý do vì sao nhiều người Iran ngày nay không xem mình chỉ là công dân của một quốc gia, mà còn là hậu duệ của một nền văn minh từng góp phần định hình lịch sử thế giới.

◆ Sức mạnh của một dân tộc biết kiên nhẫn

Một đặc điểm khác trong "DNA lịch sử" của Ba Tư là sức bền.

Đế chế La Mã từng là biểu tượng quyền lực của phương Tây, nhưng ngay cả La Mã cũng không thể khuất phục hoàn toàn Ba Tư.

Trong gần 700 năm, các triều đại Parthia và Sassanid liên tục đối đầu với La Mã và sau đó là Đông La Mã.
Nhiều chiến dịch quân sự vang dội đã diễn ra. Nhiều lãnh thổ đổi chủ. Nhưng cuối cùng, không có bên nào giành được chiến thắng tuyệt đối.

Điều quan trọng là Ba Tư vẫn tồn tại.

Từ góc nhìn của nhiều người Iran, nếu ngay cả La Mã cũng không thể khiến dân tộc họ khuất phục, thì không có lý do gì để họ tin rằng áp lực từ bên ngoài ngày nay có thể làm được điều đó.

Niềm tin ấy tạo nên một sức mạnh tinh thần đặc biệt – thứ không thể đo đếm bằng các bảng thống kê quân sự.

◆ Một nền văn minh của thương mại và ngoại giao

Sức mạnh của Ba Tư không chỉ đến từ chiến tranh.

Trong nhiều thế kỷ, vùng đất này giữ vị trí trung tâm trên Con đường Tơ lụa huyền thoại.

Lụa và giấy từ Trung Hoa, gia vị và đá quý từ Ấn Độ, vàng bạc từ Địa Trung Hải đều đi qua lãnh thổ Ba Tư.

Nhờ đó, người Ba Tư không chỉ học cách buôn bán mà còn học cách hiểu những nền văn hóa khác nhau, biết cách thương lượng và xây dựng quan hệ.

Đó là lý do vì sao chính sách đối ngoại của Iran ngày nay, dù nhiều lúc tỏ ra cứng rắn, vẫn mang tính thực dụng đáng kể.

Họ hiểu rằng chiến tranh cuối cùng vẫn phải kết thúc bằng đàm phán.

Đó là bài học mà lịch sử hàng nghìn năm đã dạy cho họ.

◆ Sai lầm lớn nhất của Washington

Sai lầm lớn nhất của Mỹ trong cuộc chiến vừa qua có lẽ là chỉ nhìn thấy Iran của hiện tại. Washington nhìn Iran như một sản phẩm của cuộc cách mạng năm 1979. Nhưng đối với người Iran, lịch sử của họ không bắt đầu từ năm 1979 và cũng sẽ không kết thúc ở đó.

Mỹ nhìn thấy một nhà nước Hồi giáo.  Người Iran nhìn thấy một nền văn minh Ba Tư.

Mỹ nhìn thấy một cường quốc khu vực. Người Iran nhìn thấy mình là những người kế thừa một di sản kéo dài hàng thiên niên kỷ. 

Sự khác biệt trong cách nhìn nhận ấy có ý nghĩa rất lớn.

Một chính quyền có thể sụp đổ.
Một quốc gia có thể thất bại trong một cuộc chiến.
Nhưng một nền văn minh không dễ biến mất.
Alexander Đại đế đã đến rồi đi.
Các đế chế Arab từng hưng thịnh rồi suy tàn.
Đế quốc Mông Cổ từng thống trị một nửa thế giới.
Đế quốc Anh và Liên Xô cũng đã trở thành lịch sử.
Nhưng Ba Tư vẫn tồn tại dưới một hình thức khác.

◆ Cuộc chiến kết thúc, nhưng câu hỏi vẫn còn đó

106 ngày chiến tranh đã khép lại.

Tuy nhiên, điều đáng suy ngẫm nhất không phải là bên nào thắng hay thua, mà là vì sao Iran vẫn đứng vững sau hàng thập niên cấm vận, áp lực quốc tế, chiến tranh và biến động chính trị.

Câu trả lời có lẽ không nằm hoàn toàn ở quân đội hay kinh tế.

Nó nằm trong chiều sâu lịch sử, trong ký ức văn minh, trong tinh thần chịu đựng và niềm tự hào dân tộc được hun đúc qua hàng nghìn năm.

Trong khi Mỹ nhìn cuộc chiến bằng góc nhìn của những nhiệm kỳ tổng thống kéo dài bốn năm, Iran lại nhìn thế giới bằng thước đo của nhiều thế kỷ.

Và chính sự khác biệt ấy đã tạo nên bản chất của cuộc đối đầu vừa qua.
Chiến tranh đã kết thúc.
Nhưng Ba Tư vẫn còn đó.
Vẫn là quê hương của Cyrus Đại đế.
Vẫn là vùng đất từng đối đầu với La Mã.
Vẫn là trung tâm của Con đường Tơ lụa huyền thoại.
Và có lẽ, vẫn sẽ tiếp tục là một trong những nền văn minh khó bị xóa nhòa nhất trong lịch sử nhân loại.