Trật tự thế giới đang dịch chuyển về Đông Á: Hàn Quốc và Nhật Bản nổi lên như một trục hợp tác mới

 
Thế giới đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi mang tính bước ngoặt của lịch sử nhân loại. Cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ – Trung xoay quanh trí tuệ nhân tạo (AI), chiến sự kéo dài tại Ukraine, bất ổn ở Trung Đông cùng khủng hoảng eo biển Hormuz đang khiến trật tự quốc tế rơi vào vòng xoáy tái cấu trúc sâu rộng. Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia cho rằng trung tâm quyền lực toàn cầu đang dần dịch chuyển từ phương Tây sang khu vực Đông Bắc Á – nơi Hàn Quốc, Trung Quốc và Nhật Bản ngày càng đóng vai trò nổi bật.

Kể từ thế kỷ 18, thế giới từng nằm dưới ảnh hưởng của châu Âu, trước khi chuyển sang thời kỳ thống trị của Mỹ sau Thế chiến thứ hai. Tuy nhiên, ở thế kỷ 21, dòng chảy của công nghệ, sản xuất và chuỗi cung ứng toàn cầu đang dần nghiêng về khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Các ngành công nghiệp cốt lõi như bán dẫn, AI, pin năng lượng, đóng tàu hay công nghệ cao hiện tập trung mạnh tại Đông Á.

Trong khi Mỹ vẫn giữ ưu thế quân sự và quyền lực đồng USD, Trung Quốc đang tăng tốc bằng sức mạnh sản xuất và thị trường khổng lồ. Ngược lại, châu Âu đối mặt với khủng hoảng năng lượng, già hóa dân số và suy giảm sức cạnh tranh công nghiệp. Nga cũng chịu nhiều tổn thất kinh tế và quân sự sau chiến tranh Ukraine. Giữa những biến động đó, Đông Bắc Á nổi lên như khu vực có khả năng định hình một trật tự mới.

Đặc biệt, quan hệ giữa Hàn Quốc và Nhật Bản đang thay đổi nhanh chóng. Cuộc gặp giữa Tổng thống Lee Jae-myung và Thủ tướng Sanae Takaichi tại Andong mới đây được xem không chỉ là một sự kiện ngoại giao, mà còn là dấu hiệu cho thấy hai nước đang tiến dần tới mô hình hợp tác chiến lược sâu rộng hơn.

Hai bên đã thảo luận về hợp tác LNG, dầu mỏ, an ninh năng lượng và chuỗi cung ứng, thậm chí đề cập tới cơ chế hoán đổi dầu và sản phẩm năng lượng. Nhiều nhà quan sát cho rằng đây là bước đi mang tính “liên minh kinh tế bán chính thức” giữa hai nền kinh tế hàng đầu châu Á.

Một điểm đáng chú ý khác là “ngoại giao con thoi” giữa Seoul và Tokyo đang dần đi vào ổn định. Không gian ngoại giao cũng không còn chỉ giới hạn ở thủ đô hai nước mà mở rộng tới các địa phương như Busan, Nara, Gyeongju hay Andong. Điều này phản ánh xu hướng chuyển từ ngoại giao chính trị sang ngoại giao đời sống, văn hóa và con người.
Chỉ vài năm trước, quan hệ Hàn – Nhật vẫn căng thẳng bởi các vấn đề lịch sử như lao động cưỡng bức, “phụ nữ mua vui” hay tranh chấp thương mại. Tuy nhiên, sự thay đổi của môi trường quốc tế đang buộc hai nước nhận ra rằng họ khó có thể tồn tại độc lập trước áp lực từ cạnh tranh Mỹ – Trung, khủng hoảng năng lượng và những biến động địa chính trị.

Về kinh tế, Nhật Bản có thế mạnh về vật liệu, linh kiện và công nghệ chính xác, trong khi Hàn Quốc nổi bật ở bán dẫn, pin, đóng tàu và công nghiệp số. Giới phân tích nhận định nếu công nghệ nền tảng của Nhật kết hợp với khả năng triển khai nhanh và tính năng động của Hàn Quốc, Đông Á có thể trở thành trung tâm sản xuất và AI mạnh nhất thế giới.

Trong thời đại AI, chuỗi cung ứng không còn là vấn đề của riêng một quốc gia. Từ thiết kế chip, vật liệu, thiết bị sản xuất cho tới trung tâm dữ liệu và công nghệ làm mát đều gắn kết với nhau. Điều đó khiến Hàn Quốc và Nhật Bản dù cạnh tranh vẫn phải hợp tác như một “cộng đồng số phận” về công nghệ.

Ý tưởng về một “cộng đồng kinh tế Hàn – Nhật” do Chủ tịch SK Group Chey Tae-won từng nhắc tới hiện cũng được nhìn nhận nghiêm túc hơn. Khái niệm này không chỉ dừng ở thương mại mà còn bao gồm văn hóa, du lịch, thể thao, giáo dục, AI, an ninh năng lượng và hợp tác tài chính.

Nhiều ý kiến cho rằng tương lai hợp tác giữa hai nước cần mở rộng sang các lĩnh vực như dự trữ năng lượng chung, mua nguyên liệu tập thể, kết nối hạ tầng du lịch, trao đổi thể thao thanh thiếu niên, nghiên cứu đại học và sản xuất chung trong điện ảnh, âm nhạc, game hay anime. Theo đó, kinh tế là nền tảng thể chế, văn hóa là cầu nối cảm xúc, còn du lịch và thể thao là cách mở lòng giữa người dân hai nước.

Sự xích lại gần nhau giữa Hàn Quốc và Nhật Bản cũng đang được các cường quốc theo dõi chặt chẽ. Mỹ ủng hộ hợp tác ba bên Hàn – Mỹ – Nhật để đối phó Trung Quốc, Nga và Triều Tiên, nhưng đồng thời cũng có thể thận trọng trước khả năng hình thành một khối công nghệ Đông Á quá mạnh và độc lập.

Trong khi đó, Trung Quốc vừa muốn duy trì hợp tác kinh tế ba bên Trung – Hàn – Nhật, vừa lo ngại quan hệ Hàn – Nhật sẽ trở thành một phần của mạng lưới kiềm chế Bắc Kinh do Mỹ dẫn dắt. Nga cũng theo dõi sát xu hướng này, đặc biệt trong bối cảnh vùng Viễn Đông Nga đang cần vốn đầu tư và công nghệ để phát triển.

Châu Âu cũng không giấu được sự lo ngại trước đà đi lên của Đông Á. Nếu châu Âu mạnh về thể chế và quy chuẩn, thì Hàn Quốc và Nhật Bản lại sở hữu năng lực sản xuất, tốc độ đổi mới và hệ sinh thái công nghiệp sâu rộng. Nhiều chuyên gia cho rằng nếu hai nước hợp tác hiệu quả, họ có thể tạo ra mô hình kết hợp giữa tính sáng tạo kiểu Mỹ, tính hệ thống kiểu châu Âu và năng lực sản xuất kiểu châu Á.

Không chỉ trong công nghệ và kinh tế, sức mạnh văn hóa của hai quốc gia cũng được xem là nền tảng cho ảnh hưởng toàn cầu mới. K-pop, phim ảnh, mỹ phẩm và ẩm thực Hàn Quốc kết hợp với anime, game, văn học và văn hóa thủ công Nhật Bản có thể hình thành một “khối văn hóa” có sức hút mạnh nhất đối với giới trẻ thế giới.

Thể thao cũng được nhìn nhận là công cụ ngoại giao mềm hiệu quả. Các chương trình giao lưu bóng đá, bóng chày, e-sports hay hoạt động thanh niên giữa hai nước được kỳ vọng sẽ góp phần thay đổi nhận thức của thế hệ tương lai. Đôi khi, một cái bắt tay trên sân thể thao có thể làm được điều mà ngoại giao chính trị mất nhiều năm vẫn chưa thể đạt tới.

Dẫu vậy, các vấn đề lịch sử như lao động cưỡng bức, “phụ nữ mua vui” hay tranh chấp Dokdo/Takeshima vẫn là rào cản lớn. Tâm lý bài Nhật tại Hàn Quốc và làn sóng bài Hàn tại Nhật Bản cũng chưa hoàn toàn biến mất. Nhiều ý kiến cho rằng hai nước cần ghi nhớ lịch sử nhưng không để quá khứ trói buộc tương lai.

Tinh thần “dịch địa tư chi” – đặt mình vào vị trí của người khác – cùng nguyên tắc “cầu đồng tồn dị” – tìm điểm chung và chấp nhận khác biệt – được xem là chìa khóa cho giai đoạn mới trong quan hệ Hàn – Nhật.

Trong bối cảnh trật tự thế giới đang dịch chuyển từ Đại Tây Dương sang Thái Bình Dương, nhiều nhà phân tích cho rằng hợp tác Hàn – Nhật có thể trở thành một trong những nền tảng quan trọng của trật tự Đông Á mới. Hội nghị thượng đỉnh tại Andong vì thế không chỉ mang ý nghĩa ngoại giao song phương, mà còn được xem như tín hiệu cho thấy một thời đại mới đang dần hình thành tại cực Đông châu Á.