Hội nghị thượng đỉnh Hàn – Nhật tại Andong: Từ ngoại giao con thoi đến tầm nhìn về một cộng đồng chung Đông Bắc Á

Tháng 5 năm 2026, thành phố Andong của tỉnh Gyeongbuk không còn đơn thuần là một địa phương mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống Hàn Quốc. Dưới ánh lửa của lễ hội Julbulnori (trò chơi thả lửa trên dây) bên dòng sông ở làng cổ Hahoe, cuộc gặp giữa Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae-myung và Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã trở thành biểu tượng mới của ngoại giao Đông Bắc Á. Đây không chỉ là một cuộc gặp song phương thông thường, mà còn được xem như tuyên bố cho thấy quan hệ Hàn – Nhật đang bước sang giai đoạn mới: từ đối đầu lịch sử sang hợp tác chiến lược vì sự tồn tại và thịnh vượng chung.

Nội dung cốt lõi của hội nghị lần này xoay quanh năm trụ cột chính: thể chế hóa hợp tác về chuỗi cung ứng và an ninh năng lượng; củng cố cơ chế “ngoại giao con thoi” giữa lãnh đạo hai nước; mở rộng hợp tác AI và công nghệ cao; thúc đẩy cộng đồng văn hóa – du lịch lấy người dân làm trung tâm; đồng thời quản lý các vấn đề lịch sử theo hướng thực tế để hướng tới tương lai.

Điều khiến hội nghị Andong mang ý nghĩa đặc biệt là bối cảnh quốc tế đầy biến động hiện nay. Khủng hoảng Trung Đông, nguy cơ tại eo biển Hormuz, cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung, cùng sự xích lại gần nhau giữa Triều Tiên, Trung Quốc và Nga đang khiến Đông Bắc Á bước vào thời kỳ bất ổn sâu sắc. Trong một thế giới mà năng lượng, công nghệ, an ninh và chuỗi cung ứng ngày càng gắn chặt với nhau, Hàn Quốc và Nhật Bản không còn có thể chỉ nhìn nhau bằng lăng kính của quá khứ.

Phát biểu của Tổng thống Lee Jae-myung về “một bán đảo Triều Tiên hòa bình không cần phải đối đầu”, hay việc Thủ tướng Takaichi nhấn mạnh “tự do và an toàn hàng hải tại eo biển Hormuz”, không đơn thuần là ngôn từ ngoại giao. Đó là sự thừa nhận rằng trật tự khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương đang bước vào giai đoạn bất ổn chưa từng có.
Thế giới hiện nay được cho là đang cùng lúc đối mặt với ba “cuộc chiến” lớn: chiến tranh quân sự với xung đột kéo dài tại Ukraine và Trung Đông; chiến tranh công nghệ xoay quanh AI, bán dẫn, máy tính lượng tử và không gian; cùng chiến tranh chuỗi cung ứng liên quan đến LNG, dầu mỏ, đất hiếm, lương thực và khoáng sản cho pin năng lượng. Trong bối cảnh đó, Hàn Quốc và Nhật Bản dù cạnh tranh nhưng lại phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc về kinh tế và công nghệ.

Hàn Quốc có thế mạnh về chip nhớ, pin, đóng tàu và sản xuất công nghệ cao, trong khi Nhật Bản dẫn đầu về vật liệu, linh kiện, thiết bị chính xác và khoa học cơ bản. Sự đứt gãy của một bên sẽ ảnh hưởng mạnh đến bên còn lại. Vì vậy, hội nghị lần này được nhìn nhận như “ngoại giao sinh tồn” hơn là ngoại giao mang tính biểu tượng.

Một trong những điểm đáng chú ý nhất là thảo luận về cơ chế hoán đổi dầu mỏ và LNG giữa hai nước. Đây không chỉ là hợp tác năng lượng đơn thuần mà còn được xem là mô hình sơ khai của một “cộng đồng an ninh năng lượng Hàn – Nhật”. Nhật Bản sở hữu năng lực dự trữ LNG hàng đầu thế giới, trong khi Hàn Quốc có hạ tầng lọc dầu, hóa dầu và đóng tàu quy mô lớn. Nếu hai nước xây dựng được hệ thống dự trữ và hoán đổi khẩn cấp, các cú sốc năng lượng từ Trung Đông có thể được giảm thiểu đáng kể.

Ngoài ra, đề xuất của Thủ tướng Takaichi về việc mở rộng hợp tác chuỗi cung ứng với các quốc gia châu Á khác cho thấy tầm nhìn rộng hơn của hội nghị. Giới phân tích cho rằng điều này hàm chứa khả năng hình thành một mạng lưới an ninh kinh tế mới kết nối Hàn Quốc, Nhật Bản, ASEAN, Ấn Độ và Australia.

Một điểm khác biệt lớn của hội nghị lần này là ngoại giao không còn chỉ xoay quanh Seoul và Tokyo. Việc tổ chức các cuộc gặp ở Andong hay Nara cho thấy quan hệ hai nước đang dịch chuyển sang mô hình “ngoại giao địa phương và văn hóa”. Hiện lượng giao lưu nhân dân giữa hai nước đã đạt khoảng 13 triệu lượt mỗi năm. Với thế hệ trẻ, quốc gia bên kia không còn chỉ là “đối thủ lịch sử”, mà còn là nơi của du lịch, văn hóa, việc làm và sáng tạo.

K-pop, anime Nhật Bản, phim truyền hình Hàn Quốc hay văn hóa suối nước nóng Nhật đang mở ra khả năng dung hợp văn hóa thay vì đối đầu. Từ đó, nhiều ý tưởng mới được đặt ra như vành đai du lịch Đông Bắc Á kết nối Busan – Fukuoka – Osaka – Jeju, quỹ đầu tư chung cho startup AI, chương trình khởi nghiệp trao đổi thanh niên hay dự án hợp tác phát triển không gian.

AI cũng nổi lên như một trọng tâm chiến lược trong cuộc gặp. Trong bối cảnh Mỹ kiểm soát nền tảng và vốn, còn Trung Quốc sở hữu thị trường và năng lực sản xuất khổng lồ, Hàn Quốc và Nhật Bản được cho là cần xây dựng mô hình AI Đông Bắc Á riêng, kết hợp công nghệ, sản xuất chính xác và sức mạnh văn hóa nội dung. Hợp tác giữa ngành bán dẫn Hàn Quốc và công nghệ vật liệu – thiết bị của Nhật Bản được đánh giá có thể tạo ra năng lực cạnh tranh toàn cầu mới.
Dẫu vậy, rào cản lớn nhất vẫn là vấn đề lịch sử. Những tranh cãi liên quan đến “phụ nữ mua vui”, lao động cưỡng bức hay chủ quyền Dokdo/Takeshima vẫn luôn có thể bùng phát trở lại. Chủ nghĩa xét lại lịch sử tại Nhật Bản hay xu hướng khai thác tâm lý bài Nhật trong chính trị Hàn Quốc tiếp tục là yếu tố nhạy cảm.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng Hàn Quốc và Nhật Bản cần chuyển từ “chính trị cảm xúc” sang “chính trị sinh tồn”. Không phải để quên lịch sử, mà để có thể cùng nhau thiết kế tương lai. Tinh thần “dịch địa tư chi” của Nho giáo hay nguyên tắc “cầu đồng tồn dị” trong ngoại giao phương Đông được nhắc đến như chìa khóa cho giai đoạn mới: tìm điểm chung để hợp tác, đồng thời chấp nhận khác biệt.

Đáng chú ý, bài phát biểu bên lề hội nghị còn mở rộng sang khía cạnh tinh thần và văn hóa. Nếu Nhật Bản có truyền thống Thần đạo với tinh thần tôn trọng tự nhiên và cộng đồng, thì Hàn Quốc có triết lý Thiên Phù Kinh với tư tưởng hài hòa giữa con người và vũ trụ. Dù khác biệt, hai nền văn hóa đều đặt ra cùng một câu hỏi: con người phải sống thế nào để hòa hợp với thiên nhiên và cộng đồng.

Từ giao lưu Baekje – Yamato trong lịch sử đến trao đổi Phật giáo, chữ viết, kiến trúc, gốm sứ và văn hóa hiện đại, Hàn Quốc và Nhật Bản không chỉ là những quốc gia từng đối đầu, mà còn là tấm gương phản chiếu lẫn nhau suốt nhiều thế kỷ.

Ngọn lửa Julbulnori ở Andong tung sáng trên mặt nước rồi lại nối liền thành dòng, giống như chính quan hệ Hàn – Nhật hôm nay: từng chia cắt bởi tổn thương và mâu thuẫn, nhưng cuối cùng vẫn bị ràng buộc bởi địa lý, kinh tế, lịch sử và văn hóa.

Trong thời đại cạnh tranh Mỹ – Trung, cách mạng AI, khủng hoảng năng lượng và chiến tranh chuỗi cung ứng, cả Hàn Quốc lẫn Nhật Bản đang đứng trước lựa chọn lớn: tiếp tục bị trói buộc trong ký ức đối đầu hay cùng nhau xây dựng tương lai chung cho Đông Bắc Á. Hội nghị Andong lần này dường như đã bắt đầu đưa ra câu trả lời đầu tiên cho câu hỏi ấy.