[(Spiritual Asia) 22 | Câu chuyện Thần đạo Nhật Bản] Vượt lên Thần đạo quốc gia: Trở về với tâm linh của thiên nhiên và con người

 

Hành trình khám phá Thần đạo Nhật Bản đi đến chặng cuối cùng. Nếu phần đầu lý giải vì sao người Nhật xem thiên nhiên là nơi ngự trị của thần linh, phần hai cho thấy tinh thần ấy được nuôi dưỡng qua đền thờ và các lễ hội truyền thống, thì phần cuối cùng đặt ra một câu hỏi quan trọng hơn: Vì sao một tôn giáo khởi nguồn từ sự kính trọng thiên nhiên lại từng trở thành nền tảng tư tưởng của một quốc gia hiện đại?
 

Đây không chỉ là câu chuyện của riêng Nhật Bản. Trong lịch sử nhân loại, hầu như mọi tôn giáo đều từng đứng trước thử thách khi quyền lực chính trị tìm cách dựa vào tôn giáo để củng cố tính chính danh của mình. Lịch sử ấy nhắc nhở rằng, khi tâm linh gắn chặt với quyền lực, bản chất của tôn giáo cũng có thể thay đổi.

Ngay từ thuở ban đầu, Thần đạo không phải là một tôn giáo giáo điều. Không có người sáng lập, cũng không có kinh điển tuyệt đối. Người Nhật đơn giản tin rằng thần linh (kami) hiện diện trong núi rừng, sông biển, gió, mặt trời, tổ tiên và cả cộng đồng nơi họ sinh sống. Kami không phải là vị thần toàn năng đứng trên con người, mà là sự linh thiêng ẩn chứa trong chính thiên nhiên và sự sống. Vì vậy, suốt nhiều thế kỷ, Thần đạo tồn tại như một triết lý sống, giúp con người sống hài hòa với thiên nhiên và gắn kết cộng đồng.

Khoảng thế kỷ VI, khi Phật giáo du nhập vào Nhật Bản, Thần đạo bước sang một giai đoạn mới. Sau những xung đột ban đầu, người Nhật không lựa chọn loại bỏ một trong hai, mà tìm cách dung hòa cả hai truyền thống. Quá trình này được gọi là "Thần - Phật dung hợp" (Shinbutsu Shūgō). Nhiều vị thần của Thần đạo được lý giải như sự hóa hiện của chư Phật; đền thờ và chùa chiền nhiều nơi cùng tồn tại trong một không gian. Người dân cầu phúc cho trẻ sơ sinh tại đền Thần đạo, nhưng lại tổ chức tang lễ theo nghi thức Phật giáo. Với người Nhật, sự hài hòa trong đời sống quan trọng hơn tính thống nhất về giáo lý.

Bước ngoặt thực sự diễn ra vào cuối thế kỷ XIX với cuộc Duy tân Minh Trị. Trong quá trình xây dựng một quốc gia hiện đại, giới lãnh đạo Nhật Bản cần một nền tảng tinh thần để thống nhất toàn dân. Thần đạo, vốn là tôn giáo dân gian, được tái cấu trúc thành hệ thống do nhà nước quản lý. Thiên hoàng từ vị trí nguyên thủ quốc gia dần được nâng lên thành biểu tượng thiêng liêng của quốc gia.

Từ đây, Thần đạo bắt đầu thay đổi bản chất. Đền thờ không còn chỉ là trung tâm của cộng đồng địa phương mà trở thành biểu tượng quyền lực quốc gia. Giáo dục và các nghi lễ nhấn mạnh lòng trung thành, tinh thần hy sinh vì đất nước. Sự tôn kính dành cho thiên nhiên dần được chuyển thành lòng trung thành tuyệt đối đối với quốc gia. Điều quan trọng cần nhận thấy là, không phải bản thân Thần đạo thay đổi, mà chính nhà nước đã sử dụng Thần đạo như một công cụ chính trị.

Không thể phủ nhận rằng công cuộc hiện đại hóa thời Minh Trị đã mang lại nhiều thành tựu to lớn. Chỉ trong thời gian ngắn, Nhật Bản xây dựng được nền công nghiệp, giáo dục, hành chính và quân đội đủ sức sánh ngang với các cường quốc phương Tây. Tuy nhiên, khi quyền lực chính trị kết hợp với tôn giáo, sức mạnh ấy cũng tiềm ẩn nguy cơ biến thành một chân lý tuyệt đối, không còn chấp nhận phản biện. Lịch sử của nhiều nền văn minh đã nhiều lần chứng minh điều đó.

Bước sang thế kỷ XX, khi Nhật Bản theo đuổi con đường đế quốc, Thần đạo quốc gia dần trở thành nền tảng tư tưởng cho chủ nghĩa quân phiệt. Việc tham bái đền thờ không chỉ còn là hành vi tín ngưỡng mà còn mang ý nghĩa thể hiện lòng trung thành với quốc gia. Lòng trung thành với Thiên hoàng được xem như một nghĩa vụ thiêng liêng. Một tôn giáo từng dạy con người khiêm nhường trước thiên nhiên nay bị lồng ghép vào tư tưởng phục tùng tuyệt đối đối với nhà nước.

Nhìn lại lịch sử, sẽ không đúng nếu đồng nhất toàn bộ Thần đạo với chủ nghĩa quân phiệt. Nhưng cũng không thể bỏ qua giai đoạn mà tôn giáo đã bị chính trị hóa. Bài học quan trọng không nằm ở tên gọi của tôn giáo, mà ở cách quyền lực sử dụng tôn giáo phục vụ cho mục đích của mình.

Sau thất bại trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản bước vào một thời kỳ cải tổ sâu rộng. Hệ thống Thần đạo quốc gia bị giải thể, nhà nước và tôn giáo được tách biệt. Thiên hoàng không còn được xem là thần linh mà trở thành biểu tượng của quốc gia theo quy định của Hiến pháp mới.

Ngày nay, người Nhật tìm đến đền Thần đạo với một tâm thế hoàn toàn khác. Họ cầu nguyện vào dịp đầu năm, chúc phúc cho con cái, đánh dấu những cột mốc quan trọng như nhập học, kết hôn hay bắt đầu công việc mới. Thần đạo một lần nữa trở về với vai trò vốn có: một phần của đời sống văn hóa và tinh thần, chứ không còn là công cụ của quyền lực nhà nước.

Tuy nhiên, lịch sử không nên bị lãng quên. Một truyền thống đẹp cũng có thể bị biến đổi khi phục vụ mục đích chính trị. Tâm linh chỉ giữ được giá trị khi bảo vệ tự do, lương tri và phẩm giá con người, chứ không phải khi trở thành công cụ để áp đặt quyền lực.

Chính vì vậy, điểm khởi đầu của mọi hành trình tâm linh vẫn là thiên nhiên. Không phải quốc gia hay quyền lực, mà là núi non, sông suối, rừng cây, biển cả và sự sống quanh con người. Đó cũng chính là hình ảnh nguyên sơ nhất mà Thần đạo từng mang đến.

Ở khía cạnh này, tư tưởng của học giả Hàn Quốc Yu Young-mo gợi mở nhiều suy ngẫm. Ông cho rằng con người không đứng trên thiên nhiên mà cùng tồn tại trong dòng chảy của sự sống vũ trụ. Theo ông, vạn vật đều thấm đẫm sự sống thiêng liêng của Thượng Đế, vì vậy thiên nhiên không phải là vật chất vô tri mà là biểu hiện của sự sống. Quan điểm ấy có nhiều điểm tương đồng với tinh thần kính trọng thiên nhiên của Thần đạo, nhưng đồng thời còn mở rộng thành một tình yêu phổ quát dành cho mọi sự sống, vượt lên trên mọi ranh giới quốc gia hay quyền lực.

Thần đạo hôm nay và tương lai của tâm linh Đông Á

Sau chiến tranh, Thần đạo dần trở về với đời sống thường nhật. Người Nhật không nhất thiết tự nhận mình là tín đồ của một tôn giáo nào, nhưng họ vẫn đến đền đầu năm, cầu bình an cho gia đình và tìm đến đền trong những thời khắc quan trọng của cuộc đời. Với họ, đó là một nét văn hóa sống hơn là một hệ thống tín điều.

Điều này cho thấy cách tiếp cận tôn giáo của người Nhật thiên về thực hành hơn là giáo lý. Họ có thể đến đền Thần đạo khi sinh con, tổ chức hôn lễ theo nhiều nghi thức khác nhau và làm tang lễ theo truyền thống Phật giáo. Từ góc nhìn phương Tây, điều đó có thể thiếu tính nhất quán, nhưng với người Nhật, đó là sự hòa hợp giữa nhiều truyền thống trong cùng một đời sống.

Một số nhà nghiên cứu văn hóa cũng từng lưu ý đến những biểu tượng số học trong văn hóa Đông Á, chẳng hạn cách diễn giải về vùng Kyushu hay ý nghĩa của con số chín trong triết học phương Đông. Có những quan điểm liên hệ điều này với Thiên Phù Kinh của Hàn Quốc. Tuy nhiên, đây vẫn chủ yếu là cách tiếp cận mang tính biểu tượng và văn hóa, chưa phải là kết luận được giới học thuật thống nhất. Điều đáng chú ý hơn là các nền văn hóa Đông Á đều từng sử dụng những biểu tượng số học để diễn đạt quan niệm về trật tự của vũ trụ.

Điều Thần đạo đặt ra cho thế giới hôm nay không chỉ là câu chuyện về tôn giáo, mà còn là câu hỏi về nền văn minh: Con người sẽ chung sống với thiên nhiên như thế nào?

Sau Cách mạng Công nghiệp, nhân loại đạt được tốc độ tăng trưởng chưa từng có nhưng cũng phải đối mặt với biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường và khủng hoảng sinh thái. Khi ấy, tinh thần tôn trọng thiên nhiên của Thần đạo vẫn mang đến những gợi mở đáng suy ngẫm.

Dĩ nhiên, không có nghĩa chúng ta cần tiếp nhận nguyên vẹn Thần đạo. Những bài học từ thời kỳ Thần đạo quốc gia vẫn luôn là lời cảnh báo. Nhưng sự tôn trọng thiên nhiên, gìn giữ cộng đồng, biết tri ân trong những dấu mốc của cuộc đời và sống điều độ là những giá trị mà xã hội hiện đại vẫn có thể học hỏi.

Việt Nam và Hàn Quốc cũng từng có những truyền thống tương tự như tín ngưỡng thờ thần núi, thần làng, các lễ hội cộng đồng hay văn hóa tương trợ trong nông thôn. Dù nhiều phong tục đã mai một theo quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa, tinh thần cộng đồng và sự tôn kính thiên nhiên vẫn là những giá trị cần được tiếp nối bằng những hình thức phù hợp với xã hội hiện đại.

Khép lại loạt ba bài về Thần đạo Nhật Bản, có thể rút ra ba thông điệp cốt lõi.

Thứ nhất, thiên nhiên không phải đối tượng để con người chinh phục, mà là nền tảng của sự sống cần được tôn trọng.

Thứ hai, cộng đồng không thể chỉ được xây dựng bằng cạnh tranh, mà còn được nuôi dưỡng bởi ký ức chung, nghi lễ, lòng biết ơn và sự sẻ chia.

Và cuối cùng, bất kỳ nền tâm linh nào khi trở thành công cụ của quyền lực đều có nguy cơ đánh mất sự thuần khiết ban đầu.

Chúng ta có thể học hỏi những giá trị tích cực của Thần đạo, đồng thời tỉnh táo trước những bài học lịch sử mà nó từng trải qua. Bởi suy cho cùng, lòng kính trọng thiên nhiên, trách nhiệm với cộng đồng và sự tôn trọng tự do, phẩm giá con người mới là những giá trị bền vững mà mọi nền văn minh đều hướng tới.

Đó cũng là thông điệp cuối cùng mà loạt bài "Tâm linh châu Á" muốn gửi đến độc giả: chân lý bắt đầu từ lòng kính trọng thiên nhiên, công lý được nuôi dưỡng bằng trách nhiệm với cộng đồng, và tự do chỉ thật sự trọn vẹn khi con người biết tôn trọng sự sống và lương tri.

(Loạt bài viết của tác giả Jin Jeong-ja)