Trong lịch sử nhân loại, không có nhiều trường hợp tư tưởng của một cá nhân vượt ra ngoài biên giới quốc gia và thay đổi chính trị, giáo dục, văn hóa và lối sống của nhiều quốc gia trong suốt hàng nghìn năm. Nho giáo của Khổng Tử là một trong những ví dụ tiêu biểu. Bắt đầu từ thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên trong thời kỳ Xuân Thu Chiến Quốc hỗn loạn, giáo lý của Khổng Tử đã trở thành tư tưởng quản lý nhà nước ở triều đại Hán, được hệ thống hóa thành Nho học trong triều đại Tống, và đã trở thành nền tảng cho đạo đức xã hội, giáo dục, hành chính và văn hóa qua các triều đại Goryeo và Joseon. Nho giáo đã trở thành ngôn ngữ chung của nền văn minh Đông Á, từ Trung Quốc, Hàn Quốc đến Nhật Bản và Việt Nam, và cho đến ngày nay, ảnh hưởng của nó vẫn còn sâu sắc.
Tuy nhiên, Nho giáo không phải lúc nào cũng là tư tưởng của nhà nước. Khổng Tử đã dành cả đời mình để thực hiện lý tưởng chính trị của mình nhưng cuối cùng không đạt được điều đó. Ông đã đi khắp nơi để giảng dạy về chính trị đạo đức, nhưng các quân chủ thời bấy giờ lại quan tâm nhiều hơn đến cuộc cạnh tranh quyền lực. Sau khi Khổng Tử qua đời, Nho giáo chỉ được truyền lại qua học trò trong hàng trăm năm.
Điểm chuyển biến quyết định là triều đại Hán của Trung Quốc. Đặc biệt, Hán Vũ Đế đã nhận thấy cần có một tư tưởng thống nhất để quản lý vững chắc đế chế. Vào thời điểm này, các học giả Nho giáo đã phát triển tư tưởng của Khổng Tử thành nguyên lý quản lý nhà nước, và cuối cùng Nho giáo đã được chọn làm tư tưởng chính thức của nhà nước. Thời kỳ được gọi là "độc tôn Nho thuật" đã bắt đầu. Sau đó, hệ thống thi cử để tuyển chọn quan chức cũng được tổ chức dựa trên các kinh điển Nho giáo, khiến Nho giáo trở thành con đường học vấn và thăng tiến, đồng thời phát triển thành một tư tưởng kết hợp chính trị và giáo dục.
Trong quá trình này, Nho giáo đã trở thành một hệ thống văn minh vượt ra ngoài một triết lý đơn giản. Nó yêu cầu nhân (仁) và nghĩa (義) trong chính trị, lễ (禮) trong hành chính, tự tu (修身) cho cá nhân, hiếu thảo (孝) cho gia đình, và nhấn mạnh sự tin cậy trong xã hội. Nho giáo đã kết nối đạo đức cá nhân với trật tự quốc gia thành một hệ thống thống nhất. Do đó, Nho giáo khác với triết lý chính trị phương Tây, cũng không phải là tôn giáo, mà được coi là một triết lý văn minh thực hành trong cuộc sống.
Đến triều đại Tống, Nho giáo lại trải qua một biến đổi lớn. Nho học đã hấp thụ ảnh hưởng từ Phật giáo và Đạo giáo, dẫn đến sự xuất hiện của Nho học lý thuyết sâu sắc hơn. Nho học lý thuyết đã cố gắng kết nối tâm trí con người với trật tự vũ trụ thông qua việc giải thích nguyên lý của vũ trụ (理) và khí (氣) của thế giới thực. Học vấn không chỉ đơn thuần là việc tiếp thu kiến thức mà còn là một quá trình tu dưỡng bản chất con người. Xu hướng này đã được truyền đến Hàn Quốc vào cuối triều đại Goryeo và đầu triều đại Joseon.
Triều đại Joseon là một trong những quốc gia hiếm hoi trong lịch sử thế giới đã lấy Nho giáo làm trung tâm cho việc quản lý nhà nước. Từ hệ thống chính trị, giáo dục, pháp luật, nghi lễ, đời sống gia đình, văn hóa tế lễ, đến các quy định và học viện, tất cả đều được tổ chức dựa trên Nho giáo. Vị vua phải trị vì nhân dân bằng đức hạnh, các quan chức được yêu cầu phải thanh liêm và tiết chế, trong khi nhân dân coi hiếu và lễ là quy tắc trong cuộc sống.
Tuy nhiên, Nho học của Joseon cũng để lại những ánh sáng và bóng tối. Một mặt, nó tạo ra một nền giáo dục cao và văn hóa quản lý thanh liêm, cùng với truyền thống tôn trọng gia đình và học vấn. Mặt khác, nó cũng xuất hiện những vấn đề như lý thuyết danh nghĩa quá mức, đấu tranh phe phái, tính cứng nhắc của chế độ đẳng cấp, hạn chế đối với phụ nữ, và xu hướng coi trọng hình thức hơn thực tế. Những giới hạn mà một tư tưởng thống trị toàn bộ quốc gia có thể gặp phải cũng đã được ghi lại trong lịch sử.
Dù vậy, Nho giáo đã đóng vai trò quyết định trong việc hình thành thế giới tinh thần của người Đông Á. Văn hóa gia đình của người Trung Quốc, lòng yêu giáo dục của người Hàn Quốc, ý thức cộng đồng của người Nhật Bản và văn hóa hành chính Nho giáo của Việt Nam vẫn còn dấu ấn của Nho giáo. Nhiều học giả cho rằng, ngay cả sau thời kỳ công nghiệp hóa, văn hóa Nho giáo vẫn là một trong những lý do giúp các quốc gia Đông Á duy trì trình độ giáo dục cao và sức tổ chức mạnh mẽ.
Điểm cốt lõi của Nho giáo cuối cùng là một học vấn nhằm xây dựng con người. Để thay đổi đất nước, trước tiên cần thay đổi con người, và để thay đổi con người, cần phải tu dưỡng tâm hồn. Đó là triết lý của Khổng Tử. Vì vậy, trong tác phẩm "Đại học", ông đã nói về "tu thân, chính trị, bình thiên hạ", trong khi "Luận ngữ" dạy về cuộc sống của quân tử, và "Mạnh Tử" nói về bản chất tốt đẹp của con người.
Và tất cả những điều này đều đạt đến đỉnh cao trong "Trung dung".
"Trung dung" thường được hiểu là "cuộc sống không thiên lệch", nhưng chiều sâu của nó còn lớn hơn nhiều. Trung dung không phải là nói về sự thỏa hiệp. Nó cũng không có nghĩa là ở giữa giữa thiện và ác. Trung dung nói về trung tâm đúng đắn nhất, nơi mà lý trí của trời và tâm hồn của con người hòa làm một. Trạng thái cảm xúc không quá mức cũng không thiếu thốn, trạng thái mà ham muốn không áp đảo lý trí, và trạng thái mà bản thân, người khác, cá nhân và cộng đồng, thực tế và lý tưởng đạt được sự cân bằng chính là trung dung.
Vì vậy, "Trung dung" cũng là một cuốn sách về tinh thần. Nó là quá trình phục hồi tâm hồn nguyên bản bên trong con người, và nói về cuộc sống mà lương tâm vượt lên trên ham muốn. Khổng Tử đã nhấn mạnh trung dung như một đức tính cao nhất mà quân tử phải thực hành suốt đời, và các học giả Nho học sau này cũng coi đó là sự hoàn thiện của tu dưỡng con người.
Nhà tư tưởng Hàn Quốc Dasuk Yoo Young-mo cũng đặc biệt yêu thích "Trung dung". Ông cho rằng bản chất của tôn giáo không phải là để tranh đấu, mà là để phục hồi trung tâm chân chính bên trong con người. Cách mà ông hiểu về trung dung không phải là thỏa hiệp, mà là cảm giác cân bằng đối với chân lý. Đó là con đường làm trống tâm trí khỏi những cực đoan và thực hiện ý chí của trời trong cuộc sống của mình. Vì vậy, Dasuk đã hiểu trung dung của Nho giáo như là trung đạo của Phật giáo, tình yêu của Kitô giáo, và Đạo của Lão Tử, tất cả đều kết nối với một chân lý duy nhất. Tư tưởng của ông rằng "chân lý là một, nhưng con đường để nhìn nhận nó là nhiều" cũng xuất phát từ tinh thần tổng hợp này.
Ngày nay, trong thời đại trí tuệ nhân tạo, trung dung càng có ý nghĩa lớn hơn. Công nghệ phát triển rực rỡ nhưng ham muốn của con người cũng gia tăng. Thông tin tràn ngập nhưng thiếu trí tuệ, kết nối nhiều nhưng lòng tin lại yếu đi. Trong thời đại mà chính trị cực đoan, thông tin giả, thù hận và chia rẽ đang rung chuyển thế giới, trung dung không chỉ là một tác phẩm cổ điển mà còn có thể trở thành la bàn đạo đức cho xã hội tương lai.
Nguyên nhân khiến Nho giáo tồn tại đến ngày nay cũng nằm ở đây. Nho giáo không phải là triết lý cho quyền lực mà là triết lý vì con người, không phải là học vấn cho thể chế mà là học vấn vì con người. Dù thể chế có thay đổi theo thời gian, tinh thần muốn tu dưỡng tâm hồn con người và xây dựng cộng đồng sẽ không bao giờ lỗi thời.
Khi kết thúc bộ ba tác phẩm về Nho giáo, tôi lại nhớ đến Khổng Tử. Ông không phải là một vị hoàng đế đã xây dựng đế chế, cũng không phải là một giáo chủ đã sáng lập một tôn giáo lớn. Nhưng với tư cách là một người thầy, ông đã nuôi dưỡng tinh thần của nền văn minh Đông Á suốt hàng nghìn năm. Những giáo lý của ông nhấn mạnh đức hạnh hơn sức mạnh, nhân cách hơn kiến thức, và cuộc sống đúng đắn hơn thành công, vẫn đang đặt ra câu hỏi cho chúng ta hôm nay.
"Một nền văn minh không thể nuôi dưỡng con người sẽ không tồn tại lâu dài."
Di sản thực sự của Nho giáo không phải là những quy tắc hay hình thức cổ xưa, mà là tinh thần đặt con người lên hàng đầu, tu dưỡng tâm hồn trước, và tự nhìn nhận bản thân trước khi thay đổi thế giới. Và ở nơi sâu thẳm nhất của tinh thần đó, luôn có sự cân bằng của trung dung, sự ấm áp của nhân, phẩm giá của lễ, và sự thực hành của tự tu.
Đó là di sản vĩ đại nhất mà Khổng Tử để lại, và là nguồn gốc sâu xa nhất của tinh thần văn minh Đông Á cho đến ngày nay.
* Bài viết này được dịch tự động bằng AI.
© Bản quyền thuộc về Thời báo Kinh tế AJU & www.ajunews.com: Việc sử dụng các nội dung đăng tải trên vietnam. kyungjeilbo.com phải có sự đồng ý bằng văn bản của Aju News Corporation.