Sự sụp đổ của quyền lực công tố: Kết thúc 78 năm tồn tại

[Kinh tế Nhật báo] Ngày 2 tháng 10 năm nay, Viện kiểm sát, thành lập cùng với chính phủ năm 1948, sẽ chính thức đóng cửa sau 78 năm hoạt động. Đây là tổ chức từng bắt giữ tổng thống, triệu tập lãnh đạo tập đoàn và đưa cựu thủ tướng cùng bộ trưởng ra tòa. Cơ quan này, từng là biểu tượng quyền lực rõ nét, sẽ biến mất khỏi lịch sử.

Quyền điều tra sẽ chuyển sang Trung tâm Điều tra Tội phạm Nghiêm trọng, trong khi quyền truy tố sẽ thuộc về Công tố. Luật pháp đã tạo ra quyền lực và cũng chính luật pháp đã giải thể nó. Sự thay đổi này không chỉ là tái cơ cấu tổ chức mà còn là sự chuyển dịch trọng tâm của hệ thống tư pháp hình sự. Để hiểu rõ, cần nhìn lại quá trình này.

Hàn Quốc duy trì hệ thống hiếm hoi khi viện kiểm sát nắm cả quyền điều tra và truy tố. Viện kiểm sát có thể tự phát hiện vụ án, quyết định truy tố và duy trì công tố. Cảnh sát phải chuyển toàn bộ vụ án cho viện kiểm sát, nơi công tố viên có quyền chỉ đạo. Không có sự phán xét của viện kiểm sát, không ai có thể dễ dàng ra tòa.

Vị thế của công tố viên đặc biệt xuất phát từ quyền lực tập trung này. Đơn vị đặc biệt của Viện Kiểm sát Trung ương Seoul là nỗi lo sợ của các doanh nghiệp. Phí dịch vụ của luật sư xuất thân từ viện kiểm sát thường vượt xa tiêu chuẩn thị trường, và việc theo đuổi các vụ án sau khi nghỉ hưu không phải là điều hiếm gặp.

Sự thay đổi diễn ra nhanh chóng. Năm 2021, sửa đổi Luật Tố tụng Hình sự và Luật Viện kiểm sát đã trao quyền điều tra và kết thúc ban đầu cho cảnh sát. Quyền chỉ đạo điều tra của công tố viên bị loại bỏ, và cảnh sát chỉ chuyển những vụ có đủ chứng cứ cho viện kiểm sát. Những vụ không đủ chứng cứ có thể tự kết thúc. Quan hệ dọc kéo dài hàng chục năm đã bắt đầu rạn nứt.

Năm sau, phạm vi điều tra trực tiếp của viện kiểm sát bị thu hẹp chỉ còn tội phạm tham nhũng và kinh tế, từ 6 lĩnh vực xuống còn 2. Khả năng can thiệp trực tiếp vào vụ án của viện kiểm sát bị giảm đáng kể. Sau đó, việc tái cơ cấu tổ chức chính phủ đã quyết định đóng cửa viện kiểm sát. Quyền điều tra và truy tố được tách ra, chuyển sang các cơ quan mới. Trong 5 năm, trọng tâm của hệ thống tư pháp hình sự đã thay đổi.

Tốc độ thay đổi của chế độ vượt qua thực tế. Sau khi điều chỉnh quyền điều tra, vấn đề chậm trễ và chênh lệch xử lý liên tục được nêu ra. Dù có các biện pháp bổ sung, nhưng nhân lực và tổ chức không theo kịp. Vụ án tập trung vào cảnh sát khiến thời gian xử lý kéo dài, và yêu cầu điều tra bổ sung lặp lại không ít.

Thống kê cho thấy một phần của sự thay đổi. Số lượng xử lý tội phạm vu khống của viện kiểm sát giảm mạnh ngay sau khi điều chỉnh quyền điều tra và dù có phục hồi nhưng không đạt mức trước đó. Khi chủ thể điều tra thay đổi, cách xử lý vụ án cũng thay đổi.

Trước khi Trung tâm Điều tra Tội phạm Nghiêm trọng ra mắt, còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Quyền hạn điều tra bổ sung của công tố viên Công tố sẽ đến đâu, và làm thế nào để kiểm soát quyền lực của cảnh sát vẫn đang được thảo luận. Khả năng xung đột quyền hạn giữa các cơ quan vẫn còn.

Sự suy yếu của quyền lực viện kiểm sát không chỉ do lựa chọn chính trị mà còn là kết quả của sự mệt mỏi tích tụ từ quyền lực tập trung. Khi điều tra và truy tố bị ràng buộc trong một cơ quan, quyền lực hoạt động nhanh chóng nhưng khó kiểm soát. Nhận thức rằng hướng điều tra thay đổi theo từng chính quyền đã làm lung lay nền tảng niềm tin.

Cảnh sát đã chuẩn bị từ trước. Họ mở rộng tổ chức và nhân lực, tăng cường khả năng đối phó với tội phạm kinh tế và mạng, và nhận thêm quyền điều tra quân sự và an ninh quốc gia, mở rộng phạm vi quyền hạn. Sự chuyển dịch quyền lực diễn ra song song với thay đổi chế độ.

Tuy nhiên, sự chuyển dịch quyền lực không có nghĩa là vấn đề đã biến mất. Lo ngại rằng thông tin và điều tra có thể tập trung vào một cơ quan được nêu ra. Nếu không có cơ chế kiểm soát đủ, vấn đề cũ có thể lặp lại dưới hình thức khác.

Sau khi viện kiểm sát đóng cửa, hệ thống tư pháp hình sự chia thành ba nhánh. Công tố phụ trách truy tố, Trung tâm Điều tra Tội phạm Nghiêm trọng đảm nhận điều tra tội phạm nghiêm trọng, và cảnh sát xử lý các vụ án thông thường. Khó có thể khẳng định quyền lực sẽ chuyển đến đâu. Có ý kiến cho rằng quyền truy tố sẽ chi phối điều tra, trong khi một số phân tích cho rằng cơ quan nắm quyền điều tra sẽ giữ vai trò chủ đạo.

Điều rõ ràng là quyền lực không còn tập trung vào một cơ quan. Tuy nhiên, ranh giới trách nhiệm có thể trở nên mờ nhạt hơn. Sự phân chia cơ quan có thể dẫn đến nhầm lẫn. Hệ thống tư pháp hình sự đang trong quá trình tái cơ cấu. Quyền lực đã chuyển dịch, và sự cân bằng mới chưa được thiết lập.