Nhật Bản nối lại hợp tác điện hạt nhân với Việt Nam, hướng đến công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ

Sau khi rút khỏi dự án điện hạt nhân tại Việt Nam vào năm ngoái, Nhật Bản đang tìm cách nối lại hợp tác trong lĩnh vực này thông qua công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR). Trong cuộc gặp tại Tokyo ngày 9/11, lãnh đạo hai nước nhất trí thúc đẩy hợp tác công nghệ và đào tạo nhân lực, hướng tới mục tiêu Việt Nam đưa SMR vào sử dụng sau năm 2040. Hai bên cũng cam kết tăng cường hợp tác trong chuỗi cung ứng đất hiếm và khoáng sản chiến lược.

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi và Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam Tô Lâm đã ra tuyên bố chung về tầm nhìn hợp tác sau cuộc hội đàm, trong đó xác định hai nước là những đối tác lâu dài có nhiều lợi ích chung. Tuyên bố khẳng định Nhật Bản tiếp tục là một trong những đối tác ưu tiên của Việt Nam trong phát triển điện hạt nhân và hai bên sẽ duy trì hợp tác trong lĩnh vực này.

Nhân dịp cuộc gặp, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản cùng Bộ Công Thương Việt Nam đã trao đổi biên bản ghi nhớ hợp tác về điện hạt nhân, bên cạnh thỏa thuận hợp tác nghiên cứu và phát triển trí tuệ nhân tạo (AI).

Theo báo Nikkei ngày 10/11, trọng tâm hợp tác hạt nhân lần này là công nghệ SMR và đào tạo nhân lực. Chuyến thăm Nhật Bản của lãnh đạo cấp cao nhất Việt Nam diễn ra sau 11 năm, kể từ chuyến thăm của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng vào năm 2015. Theo lịch trình, ngày 11/11, Chủ tịch nước Tô Lâm sẽ yết kiến Nhà vua và Hoàng hậu Nhật Bản, đồng thời dự tiệc trưa tại Hoàng cung.

Năm ngoái, Nhật Bản đã rút khỏi dự án điện hạt nhân tại Việt Nam do nhận định Việt Nam khó có thể đưa các nhà máy điện hạt nhân vào vận hành trước năm 2035 như kế hoạch. Lần này, Tokyo lựa chọn hướng hợp tác mới, tập trung vào công nghệ SMR, thay vì tiếp tục theo đuổi dự án nhà máy điện hạt nhân quy mô lớn.

◆ Nhật Bản tính toán trước ảnh hưởng của Nga và Trung Quốc

Một trong những động lực khiến Nhật Bản quay lại thúc đẩy hợp tác hạt nhân với Việt Nam là sự hiện diện ngày càng rõ nét của Nga và Trung Quốc trong lĩnh vực này tại Đông Nam Á.

Hồi tháng 3, Việt Nam đã ký thỏa thuận liên chính phủ với Nga về việc đưa các lò phản ứng hạt nhân quy mô lớn do Tập đoàn năng lượng nguyên tử quốc gia Nga Rosatom cung cấp vào Việt Nam. Trung Quốc cũng bày tỏ ý định hỗ trợ phát triển các dự án điện hạt nhân tại Đông Nam Á.

Theo phân tích của Nikkei, điện hạt nhân đòi hỏi công tác bảo dưỡng, cung ứng linh kiện và nhân lực trong nhiều thập kỷ sau khi nhà máy đi vào hoạt động. Do đó, lựa chọn đối tác hợp tác không chỉ ảnh hưởng đến quá trình vận hành mà còn tác động đến khả năng tự chủ của quốc gia tiếp nhận công nghệ. Thông qua hợp tác SMR, Nhật Bản muốn tạo dựng nền tảng quan hệ lâu dài với Việt Nam trong lĩnh vực này.

Ngoài năng lượng hạt nhân, hai nước cũng nhất trí tăng cường hợp tác về khoáng sản chiến lược và an ninh. Sau cuộc hội đàm, Thủ tướng Takaichi nhấn mạnh: “An ninh kinh tế là lĩnh vực ưu tiên trong hợp tác giữa Nhật Bản và Việt Nam”.

Theo báo Asahi, lãnh đạo hai nước nhất trí đẩy nhanh việc tìm kiếm các dự án hợp tác có sự tham gia của cả chính phủ và doanh nghiệp nhằm củng cố chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược, trong đó có đất hiếm.

Trong lĩnh vực an ninh, Nhật Bản dự kiến lần đầu áp dụng chương trình Hỗ trợ tăng cường năng lực an ninh (OSA) dành cho Việt Nam, thông qua việc sớm cung cấp thiết bị phục vụ hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc (PKO). Hai bên cũng đang xem xét khả năng cùng phát triển và sản xuất tàu đổ bộ tốc độ cao.

◆ Việt Nam duy trì chính sách đối ngoại cân bằng

Tuy nhiên, theo Asahi, Việt Nam vẫn kiên trì đường lối đối ngoại đa phương, duy trì quan hệ với nhiều nước lớn thay vì nghiêng về một bên. Hiện Việt Nam đã thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện, cấp độ quan hệ ngoại giao cao nhất, với hơn 10 quốc gia, trong đó có Nhật Bản, Trung Quốc, Nga và Mỹ.

Dù có những bất đồng với Trung Quốc về chủ quyền trên Biển Đông, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chọn Trung Quốc là điểm đến trong chuyến công du nước ngoài đầu tiên sau khi kiêm nhiệm hai chức vụ Tổng Bí thư và Chủ tịch nước hồi tháng 4.

Đây cũng là lý do Nhật Bản đặc biệt coi trọng quan hệ với Việt Nam. Hồi tháng 5, Thủ tướng Takaichi đã chọn Việt Nam làm địa điểm công bố phiên bản cập nhật sáng kiến “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở” (FOIP) của Nhật Bản. Trong cuộc hội đàm lần này, ông Tô Lâm cũng tái khẳng định sự ủng hộ đối với sáng kiến trên.

Nikkei nhận định Nhật Bản muốn vừa hạn chế nguy cơ các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, ngày càng phụ thuộc vào Trung Quốc và Nga, vừa tận dụng những cơ hội kinh tế từ đà tăng trưởng của Việt Nam. Theo dự báo của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), tăng trưởng kinh tế thực tế của Việt Nam trong năm nay có thể đạt 8,4%, thuộc nhóm cao trong các nước thành viên ASEAN.

Trong bối cảnh Hội nghị cấp cao ASEAN và các hội nghị liên quan dự kiến khai mạc tại Manila, Philippines, ngày 15/11, một quan chức cấp cao Bộ Ngoại giao Nhật Bản nhấn mạnh với Asahi rằng hợp tác với Việt Nam có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc hiện thực hóa sáng kiến “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở” của Tokyo.