Alzheimer: Vượt giới hạn của amyloid, hướng điều trị kết hợp với Tau được chú ý

Trong quá trình phát triển thuốc điều trị Alzheimer, giới nghiên cứu đang chuyển dần sự chú ý từ việc chỉ nhắm vào amyloid sang các phương pháp đồng thời tác động lên Tau, hoặc kết hợp và điều trị tuần tự hai mục tiêu này. Các thuốc kháng amyloid đã chứng minh khả năng làm chậm tiến triển bệnh, nhưng chưa thể ngăn chặn hoàn toàn quá trình thoái hóa thần kinh. Vì vậy, Tau được kỳ vọng trở thành một mục tiêu bổ sung quan trọng trong thế hệ điều trị tiếp theo.

Theo giới y sinh ngày 17/8, sự tích tụ bất thường của amyloid-beta được xem là một trong những đặc điểm bệnh lý quan trọng của Alzheimer. Tại Hàn Quốc, từ năm 2024, các thuốc kháng thể đơn dòng trực tiếp nhắm vào amyloid đã được đưa vào sử dụng, đánh dấu bước chuyển sang điều trị hướng vào cơ chế bệnh thay vì chỉ kiểm soát triệu chứng.

Trong tiến trình bệnh, amyloid thường xuất hiện ở giai đoạn tương đối sớm, trong khi Tau được xem là dấu ấn bệnh lý xuất hiện muộn hơn và có mối liên hệ chặt chẽ hơn với tổn thương tế bào thần kinh cũng như các biểu hiện lâm sàng. Những tiến bộ gần đây trong chụp cắt lớp phát xạ positron (PET) đối với Tau và các công nghệ xét nghiệm dấu ấn sinh học trong dịch cơ thể đang giúp lựa chọn bệnh nhân và đánh giá hiệu quả điều trị chính xác hơn, tạo cơ sở cho các phương pháp đồng thời nhắm vào Tau.

Quy mô đường ống phát triển thuốc Alzheimer cũng ngày càng đa dạng. Theo báo cáo về hoạt động phát triển thuốc Alzheimer năm 2026, tính đến ngày 1/1/2026 có 158 thuốc đang được đánh giá trong 192 thử nghiệm lâm sàng trên toàn cầu. Đáng chú ý, tỷ trọng các thuốc nhắm vào Tau đã tăng lên khoảng 20% trong 10 năm qua, trong khi tỷ trọng các thuốc nhắm vào amyloid giảm xuống khoảng 20%.

Một trong những ứng viên đang được chú ý là diranersen (BIIB080) của Biogen, một thuốc chống nghĩa (ASO) nhắm vào tau. Trong nghiên cứu CELIA giai đoạn 2, thử nghiệm không đạt tiêu chí chính về mối liên hệ giữa liều và thay đổi điểm số CDR-SB. Tuy nhiên, các phân tích sau đó cho thấy thuốc làm giảm đáng kể lượng Tau trong dịch não tủy cũng như bệnh lý Tau trên PET, đồng thời ghi nhận tín hiệu làm chậm suy giảm nhận thức, đặc biệt ở liều thấp.

Tại hội nghị quốc tế về bệnh Alzheimer (AAIC) 2026, Biogen cho biết diranersen làm giảm trung bình 50-65% lượng Tau toàn phần trong dịch não tủy ở các nhóm liều được nghiên cứu. Kết quả cũng cho thấy dấu hiệu giảm bệnh lý Tau trong não trên PET và những cải thiện đáng kể ở một số chỉ số nhận thức.

Các chiến lược phát triển thuốc nhắm vào Tau cũng ngày càng đa dạng. Ngoài việc ngăn chặn sự lan truyền của tau bệnh lý, các nhà nghiên cứu còn phát triển các phương pháp sử dụng oligonucleotide chống nghĩa (ASO), RNA can thiệp ngắn (siRNA) và các chất ức chế quá trình kết tụ Tau. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa có thuốc nhắm trực tiếp vào Tau được phê duyệt để điều trị Alzheimer, và bằng chứng cho thấy các phương pháp này vượt trội về hiệu quả cũng như độ an toàn so với liệu pháp kháng amyloid vẫn chưa đầy đủ.

Giáo sư Kang Dong-woo, khoa Tâm thần, Bệnh viện Seoul St. Mary thuộc Đại học Công giáo Hàn Quốc, cho rằng việc phát triển liệu pháp nhắm vào Tau vẫn còn nhiều thách thức. Tau nằm bên trong tế bào thần kinh, các dạng Tau bệnh lý có tính đa dạng cao, khả năng đưa thuốc vào não và xác định đúng thời điểm điều trị đều là những vấn đề cần tiếp tục giải quyết.

Theo ông, về lâu dài, liệu pháp nhắm vào Tau có nhiều khả năng không thay thế hoàn toàn thuốc kháng amyloid mà sẽ được phát triển theo hướng kết hợp hoặc sử dụng tuần tự, nhằm tạo ra hiệu quả bổ trợ giữa các cơ chế điều trị.
Tại Hàn Quốc, hoạt động nghiên cứu và phát triển thuốc nhắm vào Tau cũng đang được đẩy mạnh. Trong số các ứng viên đáng chú ý có ADEL-Y01 do Oskotech và ADEL đồng phát triển, cùng DA-7503 của Dong-A ST.

ADEL-Y01 là một kháng thể nhắm chọn lọc vào tau bị acetyl hóa, hiện được phát triển cho bệnh Alzheimer. Vào tháng 12/2025, ADEL đã cấp cho Sanofi quyền phát triển và thương mại hóa độc quyền trên toàn thế giới đối với ứng viên này.

Trong khi đó, DA-7503 là một hợp chất phân tử nhỏ có cơ chế ức chế sự kết tụ tau. Chương trình này đã bước vào thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1 trên người khỏe mạnh và hiện vẫn đang ở giai đoạn đầu của quá trình phát triển.

Giáo sư Kang Dong-woo nhận định những thành quả của các doanh nghiệp Hàn Quốc hiện mới ở giai đoạn đầu, chủ yếu cho thấy khả năng đưa thuốc vào thử nghiệm lâm sàng và tiềm năng thương mại hóa trên thị trường toàn cầu.

Ông cho rằng bước quan trọng tiếp theo là các thử nghiệm giai đoạn 2 trên bệnh nhân phải chứng minh được liệu những thay đổi về Tau thể hiện qua PET và các chỉ số trong dịch não tủy có thực sự dẫn đến việc làm chậm suy giảm nhận thức và khả năng thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày hay không.

Trong bối cảnh các liệu pháp kháng amyloid đã mở ra một hướng điều trị mới cho Alzheimer nhưng vẫn còn nhiều giới hạn, việc đồng thời nhắm tới Tau đang được kỳ vọng sẽ giúp mở rộng chiến lược điều trị từ một cơ chế bệnh lý sang nhiều cơ chế, tiến gần hơn tới phương pháp điều trị toàn diện và cá thể hóa bệnh Alzheimer.