[ (Spiritual Asia) 23- Câu chuyện về tín ngưỡng Shaman Hàn Quốc (2)] Nghi lễ Gut, Sơn thần, Thất Tinh và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên – cội nguồn tâm linh gìn giữ cộng đồng người Hàn

Chỉ vài năm trước, khi nhắc đến Hàn Quốc, thế giới thường nghĩ ngay đến chất bán dẫn, ô tô hay làn sóng K-pop. Nhưng ngày nay, sự quan tâm của quốc tế đã vượt xa những thành tựu kinh tế hay văn hóa đại chúng. Cùng với sự lan tỏa của Hallyu, lịch sử, văn hóa và đời sống tâm linh của người Hàn cũng dần trở thành đề tài được nhiều người khám phá.

Một trong những minh chứng rõ nét là sự xuất hiện của những tác phẩm văn hóa đại chúng khai thác chất liệu tín ngưỡng truyền thống. Tiêu biểu là bộ phim hoạt hình "K-Pop Demon Hunters". Dù được xây dựng dưới hình thức giả tưởng và hành động hiện đại, tác phẩm đã khéo léo lồng ghép nhiều biểu tượng quen thuộc của tín ngưỡng Shaman Hàn Quốc như hổ, thần chết, bùa hộ mệnh hay các nghi lễ tâm linh. Những yếu tố này không chỉ tạo nên màu sắc huyền bí mà còn giúp khán giả quốc tế tiếp cận một phần thế giới tinh thần đã tồn tại hàng nghìn năm trong văn hóa Hàn Quốc.

Trong quan niệm của người Hàn xưa, thế giới hữu hình và vô hình không hoàn toàn tách biệt. Con người sống giữa thiên nhiên, luôn gắn kết với tổ tiên, với các thế hệ tương lai và với những quy luật vận hành của vũ trụ. Pháp sư (Mudang) được xem là người kết nối những thế giới ấy, còn nghi lễ Gut chính là cây cầu hàn gắn những điều đã bị chia cắt.

Hình tượng con hổ xuất hiện nhiều lần trong các tác phẩm văn hóa Hàn Quốc cũng bắt nguồn từ quan niệm ấy. Trong văn hóa dân gian, hổ không chỉ là chúa sơn lâm mà còn là linh vật bảo vệ núi rừng, biểu tượng của chính nghĩa và lòng dũng cảm. Tranh dân gian Hàn Quốc thường khắc họa hổ với nhiều sắc thái khác nhau, khi uy nghiêm, khi dí dỏm, nhưng luôn gắn bó với đời sống con người. Trong các bức tranh Sơn thần, hình ảnh vị thần núi luôn đi cùng con hổ như biểu tượng của sức mạnh bảo hộ thiên nhiên và cộng đồng.

Ngay cả hình tượng thần chết trong văn hóa Hàn Quốc cũng mang ý nghĩa rất khác so với nhiều nền văn hóa phương Tây. Nếu ở phương Tây, cái chết thường gắn với nỗi sợ hãi, thì trong quan niệm truyền thống của người Hàn, thần chết là người dẫn đường cho linh hồn sang thế giới bên kia và bảo đảm trật tự giữa sự sống và cái chết. Vì vậy, hình tượng này không chỉ gợi lên sự huyền bí mà còn phản ánh quan niệm về đạo đức, công lý và quy luật của cuộc đời.

Một biểu tượng khác cũng xuất hiện nhiều trong văn học và nghệ thuật Hàn Quốc là hồn ma. Tuy nhiên, ma trong văn hóa Hàn không đơn thuần là những thế lực đáng sợ. Đó thường là những linh hồn còn mang nặng oan khuất, chưa hoàn thành tâm nguyện hoặc chưa thể buông bỏ những điều dang dở. Vì vậy, trong nhiều câu chuyện dân gian, điều quan trọng không phải là tiêu diệt ma quỷ mà là lắng nghe, thấu hiểu và giúp họ hóa giải nỗi oan. Đó chính là tinh thần "haewon" – giải oan, một trong những giá trị cốt lõi của tín ngưỡng Shaman.

Tinh thần ấy cũng thấm sâu vào nghệ thuật truyền thống Hàn Quốc. Từ pansori, dân ca, múa mặt nạ cho đến các nghi lễ Gut, con người vừa cất lên tiếng khóc, vừa gửi gắm niềm hy vọng. Nỗi đau không bị phủ nhận nhưng cũng không trở thành điểm kết thúc. Sau nước mắt luôn là khát vọng được chữa lành và bắt đầu lại. Có lẽ chính chiều sâu cảm xúc ấy đã khiến nhiều tác phẩm văn hóa Hàn Quốc ngày nay chạm tới trái tim khán giả trên khắp thế giới.

Ngày nay, K-pop không chỉ còn là âm nhạc. Nó đã trở thành chiếc cầu đưa nhiều giá trị văn hóa Hàn Quốc đến với thế giới. Hanbok, nhà truyền thống Hanok, cột Jangseung, cây Sotdae, hình tượng hổ, Sơn thần, thần chết hay triết lý giải oan đều đang được tái hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại. Tín ngưỡng Shaman vì thế không còn bị nhìn nhận như một tàn tích của quá khứ mà đang được hồi sinh như một phần di sản văn hóa sống.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn Shaman giáo qua những biểu tượng huyền bí thì vẫn chưa đủ. Bản chất của tín ngưỡng này không nằm ở việc gọi hồn hay bói toán, mà ở triết lý gắn kết con người với thiên nhiên và cộng đồng. Muốn hiểu được điều đó, cần nhìn vào những nghi lễ và tín ngưỡng đã nuôi dưỡng đời sống tinh thần của người Hàn suốt hàng nghìn năm.

Ở trung tâm của thế giới ấy là nghi lễ Gut. Ngày nay, nhiều người vẫn gắn Gut với mê tín, nhưng trong lịch sử, đây là một nghi lễ cộng đồng. Khi hạn hán kéo dài, dân làng cùng tổ chức lễ cầu mưa; khi dịch bệnh lan rộng, mọi người cùng cầu mong tai ương qua đi; khi mùa màng đến vụ, họ cầu cho mưa thuận gió hòa và cuộc sống bình an. Gut vì thế là dịp để cả cộng đồng chia sẻ hy vọng, động viên nhau vượt qua khó khăn và củng cố niềm tin vào cuộc sống.

Không gian của một buổi Gut luôn tràn ngập âm thanh của trống, cồng chiêng, tiếng hát và những điệu múa. Mọi người cùng hòa mình vào nghi lễ, cùng khóc, cùng cười và cùng cầu nguyện. Dưới góc nhìn hiện đại, đây cũng là một hình thức trị liệu tinh thần mang tính cộng đồng, bởi âm nhạc, vận động và sự tham gia tập thể đều có tác dụng xoa dịu cảm xúc và tăng cường sự gắn kết giữa con người với nhau.

Một biểu tượng không thể thiếu trong Shaman giáo Hàn Quốc là Sơn thần. Trên một bán đảo có phần lớn diện tích là đồi núi như Hàn Quốc, núi từ lâu đã được xem là cội nguồn của sự sống, nơi sinh ra rừng cây, nguồn nước và bảo vệ con người. Vì thế, Sơn thần không đơn thuần là vị thần của núi mà còn tượng trưng cho trật tự của thiên nhiên và sự sinh sôi của vạn vật.

Điều đáng chú ý là khi Phật giáo du nhập vào Hàn Quốc, tín ngưỡng bản địa không bị loại bỏ. Nhiều ngôi chùa cổ vẫn dành riêng một điện thờ Sơn thần. Đây là minh chứng cho khả năng dung hòa rất đặc trưng của văn hóa Hàn Quốc: thay vì phủ nhận tín ngưỡng cũ, các tôn giáo đã cùng tồn tại và bổ sung cho nhau.

Bên cạnh Sơn thần là tín ngưỡng Thất Tinh. Người Hàn từ xa xưa tin rằng chòm sao Bắc Đẩu tượng trưng cho sự trường thọ, sức khỏe và phúc lành. Khi trẻ nhỏ chào đời hay gia đình cầu mong bình an, người ta thường hướng lời cầu nguyện tới Thất Tinh. Ngày nay, nhiều ngôi chùa cổ vẫn còn điện thờ Thất Tinh như một dấu ấn của sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian và Phật giáo.

Một nét đặc sắc khác là tín ngưỡng Thành Hoàng và thần làng. Những cây cổ thụ, miếu làng hay bãi đá đầu làng từng là nơi người dân tụ họp để cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống bình yên. Đây không chỉ là nghi lễ tôn giáo mà còn là dịp gắn kết cộng đồng, góp phần hình thành bản sắc của từng làng quê Hàn Quốc.

Ở tầng sâu nhất của đời sống tâm linh người Hàn là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Người Hàn không coi cái chết là dấu chấm hết. Tổ tiên vẫn hiện diện trong ký ức và tiếp tục dõi theo con cháu. Vì vậy, nghi lễ cúng giỗ không đơn thuần là một hình thức lễ nghi mà là cách gìn giữ sự biết ơn, nối kết các thế hệ và nhắc nhở mỗi người về cội nguồn của mình.

Đến hôm nay, những giá trị ấy vẫn hiện diện trong đời sống Hàn Quốc. Từ lễ cúng tổ tiên vào dịp Tết Seollal, Trung thu Chuseok đến tục tảo mộ hay những buổi sum họp gia đình, hình thức có thể thay đổi theo thời đại nhưng tinh thần gắn kết các thế hệ vẫn được gìn giữ.

Có lẽ, điểm nổi bật nhất của tín ngưỡng Shaman Hàn Quốc chính là tinh thần dung hòa. Sơn thần bước vào chùa Phật giáo, tín ngưỡng Thất Tinh cùng tồn tại với giáo lý nhà Phật, nghi lễ thờ cúng tổ tiên hòa quyện với đạo hiếu của Nho giáo, còn ngày nay, những biểu tượng ấy tiếp tục được tái sinh trong điện ảnh, âm nhạc và nghệ thuật đương đại.

Trong thời đại trí tuệ nhân tạo và công nghệ số, con người có thể chinh phục nhiều giới hạn của khoa học, nhưng vẫn luôn cần sự sẻ chia, sự an ủi và cảm giác thuộc về một cộng đồng. Đó cũng là điều mà tín ngưỡng Shaman đã gìn giữ suốt hàng nghìn năm: kết nối con người với thiên nhiên, với tổ tiên và với nhau.

Vì thế, Shaman giáo không chỉ thuộc về quá khứ. Nó vẫn đang hiện diện như một phần ký ức văn hóa của dân tộc Hàn Quốc và tiếp tục đối thoại với thế giới thông qua K-Culture. Nghi lễ Gut là biểu tượng của sự chữa lành, Sơn thần là biểu tượng của thiên nhiên, Thất Tinh là biểu tượng của sự hòa hợp giữa con người và vũ trụ, còn tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là biểu tượng của ký ức và sự tiếp nối giữa các thế hệ. Chính những giá trị ấy đã góp phần tạo nên chiều sâu tinh thần của văn hóa Hàn Quốc và tiếp tục lan tỏa trong đời sống hiện đại.

(Loạt bài viết của tác giả Jin Jeong-ja)