[(Spiritual Asia) 23- Chuyện về tín ngưỡng Shaman Hàn Quốc (1)] Khởi nguồn của con đường tâm linh nối liền trời và con người

 
Nếu Thần đạo Nhật Bản (Shinto) lý giải đời sống tâm linh của người Nhật thông qua niềm tin vào các vị thần (Kami) hiện diện trong thiên nhiên, thì tín ngưỡng Shaman của Hàn Quốc (Musok) lại mở ra một con đường tâm linh khác: kết nối trời và đất, núi sông và con người, tổ tiên và con cháu, người sống và người đã khuất.

Đó không đơn thuần là một tín ngưỡng dân gian hay những nghi thức mang màu sắc huyền bí như nhiều người vẫn nghĩ. Trong chiều dài lịch sử, Shaman giáo chính là một trong những nền tảng tinh thần lâu đời nhất của người Hàn, gắn bó với đời sống cộng đồng qua nhiều thế kỷ.

◆ Từ thuở sơ khai, người Hàn đã hướng về bầu trời

Lịch sử tâm linh của bán đảo Triều Tiên bắt đầu bằng một câu chuyện quen thuộc với mọi người Hàn Quốc: truyền thuyết Đàn Quân. Trong huyền thoại ấy, Hoàn Nhân là vị thần của bầu trời, Hoàn Hùng từ thiên giới giáng xuống nhân gian, còn Đàn Quân được sinh ra như sự giao hòa giữa trời và đất. 

Đó không chỉ là câu chuyện về sự ra đời của một quốc gia. Ẩn sau truyền thuyết ấy là một quan niệm đã ăn sâu vào tâm thức dân tộc Hàn Quốc: con người không phải là thực thể tách rời khỏi trời, mà mang trong mình sứ mệnh thực hiện ý trời trên mặt đất.

Bởi vậy, ngay từ buổi đầu, thế giới quan của người Hàn đã hình thành trên nền tảng "Thiên – Địa – Nhân", nơi trời, đất và con người cùng tồn tại trong một trật tự thống nhất.

◆ Sứ mệnh của pháp sư là nối những điều đã đứt gãy

Điểm cốt lõi của tín ngưỡng Shaman Hàn Quốc không nằm ở việc thờ cúng các vị thần, mà nằm ở khả năng kết nối.
Trong truyền thống này, pháp sư (Mudang) không chỉ là người làm lễ, mà còn là người thay tiếng nói cho những đau khổ của con người.

Nghi lễ Gut (굿) không đơn thuần là một buổi cúng tế. Đó là hành trình hàn gắn những điều đã đứt gãy: hóa giải oan khuất, xoa dịu nỗi đau, kết nối người sống với người đã mất và khôi phục sự bình an cho cộng đồng. 

Đối với người bệnh, đó là lời cầu mong chữa lành.
Đối với người đã khuất, đó là con đường đưa linh hồn được an nghỉ.
Còn đối với những người ở lại, nghi lễ ấy giúp họ tìm lại sức mạnh để tiếp tục sống.

◆ Một mạng lưới tín ngưỡng gắn với thiên nhiên

Trong thế giới tâm linh của người Hàn, nhiều vị thần cùng hiện diện. 

Có Sơn thần bảo hộ núi rừng. Có Thất Tinh gắn với các vì sao và tuổi thọ. Có Long Vương cai quản biển cả. Có Thành Hoàng, thần làng, thần cây thiêng và thần tổ tiên.

Những vị thần ấy không tồn tại như các tôn giáo riêng biệt mà tạo thành một mạng lưới tín ngưỡng thống nhất, phản ánh cách người Hàn nhìn nhận thế giới.

Núi là nơi khởi nguồn của sự sống. Nước đem lại sự màu mỡ. Các vì sao tượng trưng cho vận mệnh. Tổ tiên là cội nguồn của gia đình và cộng đồng.

Trong mọi yếu tố của thiên nhiên và cuộc sống ấy, người Hàn đều cảm nhận được sự hiện diện của điều thiêng liêng.
Chính vì vậy, Shaman giáo vừa là tín ngưỡng thờ thiên nhiên, vừa là tín ngưỡng thờ tổ tiên, vừa là tôn giáo của cộng đồng và cũng là con đường chữa lành tâm hồn.

◆ Không chỉ là mê tín như nhiều người vẫn nghĩ

Suốt nhiều giai đoạn lịch sử, tín ngưỡng Shaman từng bị xem là mê tín dị đoan. 

Trong thời kỳ hiện đại hóa, nhiều nghi lễ cổ truyền bị coi là tàn dư của quá khứ cần loại bỏ. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn, bên dưới những nghi lễ ấy là cả một lớp văn hóa lâu đời của dân tộc.

Khi một đứa trẻ chào đời, người ta cầu xin Tam Thần ban phúc. Khi gia đình gặp biến cố, người ta tưởng nhớ và khấn cầu tổ tiên. Khi làng quê đối diện thiên tai hay dịch bệnh, cả cộng đồng cùng tụ họp trước miếu Thành Hoàng hoặc cây thiêng để cầu nguyện. 
Đó là một hình thức tôn giáo của đời sống, xuất hiện từ trước cả khi những hệ thống giáo lý được hình thành.

◆ Một nền tâm linh không phủ nhận cuộc sống

Điểm đặc biệt của Shaman giáo Hàn Quốc là không né tránh nỗi đau.

Nó không yêu cầu con người phải kìm nén nước mắt, cũng không coi cái chết là điều cần phải lặng im.

Trong các nghi lễ Gut luôn hiện diện tiếng khóc, lời ca, điệu múa, tiếng trống, thức ăn dâng cúng, lời cầu nguyện và cả những nghi thức hóa giải oán kết.

Chính vì vậy, bi kịch không kết thúc bằng tuyệt vọng. Người đã khuất được an ủi. Người còn sống được giải tỏa những khúc mắc trong lòng. 

Sau nghi lễ, họ có thể trở về cuộc sống thường ngày, tiếp tục lao động, nuôi dưỡng hy vọng và xây dựng tương lai.
Đó chính là sức sống bền bỉ của tín ngưỡng Shaman Hàn Quốc.

◆ Một vị trí đặc biệt trong bản đồ tâm linh châu Á

Trong các truyền thống tâm linh của châu Á, Shaman giáo Hàn Quốc mang một bản sắc rất riêng. 

Nếu Ấn Độ giáo hướng tới trật tự rộng lớn của vũ trụ; Phật giáo tìm lời giải cho khổ đau và con đường giải thoát; Đạo giáo đề cao sự thuận theo tự nhiên; Thần đạo Nhật Bản tôn vinh thần tính hiện diện trong thiên nhiên; thì Shaman giáo Hàn Quốc lại tập trung vào việc tháo gỡ những nút thắt giữa trời, đất và con người.

Đó là một nền tâm linh gần với đời sống hơn là triết học. Gần với nước mắt hơn là giáo điều. Gần với con người hơn là những thiết chế tôn giáo. 

Cội nguồn sâu xa của văn hóa Hàn QuốcCó thể nói, Shaman giáo là một trong những nguyên mẫu tâm linh cổ xưa nhất của người Hàn.

Trong đó chứa đựng lòng kính trọng đối với trời đất, sự biết ơn thiên nhiên, lòng tưởng nhớ tổ tiên và tinh thần sẻ chia những đau thương của cộng đồng.

Chính vì vậy, sẽ rất khó hiểu trọn vẹn văn hóa Hàn Quốc nếu bỏ qua nền tảng tín ngưỡng này. 

Âm nhạc dân gian, múa truyền thống, nghệ thuật, các nghi lễ cúng tế, đời sống làng xã và ngay cả cảm xúc văn hóa của người Hàn hôm nay đều ít nhiều mang dấu ấn của Shaman giáo. 

◆ Hành trình khám phá sẽ tiếp tục

Loạt bài về tín ngưỡng Shaman Hàn Quốc sẽ được triển khai theo ba chủ đề.

Phần đầu giới thiệu nguồn gốc của con đường tâm linh nối liền trời và con người. Phần tiếp theo sẽ đi sâu vào các nghi lễ Gut, tín ngưỡng Sơn thần, Thất Tinh, thần tổ tiên và những hình thức tín ngưỡng trong đời sống thường nhật.
Phần cuối sẽ lý giải vì sao, dù xã hội Hàn Quốc đã hiện đại hóa mạnh mẽ, tín ngưỡng Shaman vẫn tiếp tục tồn tại và có ảnh hưởng nhất định trong đời sống đương đại.

Shaman giáo không phải là tàn tích của quá khứ. 

Đó là một "kỹ năng tinh thần" đã giúp người Hàn vượt qua những biến động của lịch sử: biết ngước nhìn trời để tìm niềm tin, đứng vững trên mặt đất để sống, tưởng nhớ tổ tiên để không quên cội nguồn và cùng cộng đồng vượt qua nghịch cảnh.

Chính vì thế, sau hành trình tìm hiểu về Thần đạo Nhật Bản, việc tiếp tục khám phá tín ngưỡng Shaman Hàn Quốc sẽ giúp chúng ta hiểu sâu hơn về cội nguồn tinh thần cũng như bản sắc văn hóa của người Hàn Quốc.

(Loạt bài viết của tác giả Jin Jeong-ja)