Robot không ngừng nghỉ, con người chao đảo - Ngã rẽ của nền văn minh sau lao động

Robot hình người do công ty khởi nghiệp Figure AI của Mỹ công bố thực hiện các công việc logistics kéo dài nhiều giờ không chỉ là một buổi trình diễn công nghệ mà gần như là một 'sự kiện'. Hơn 80 giờ không ngừng phân loại bưu phẩm, tự động sạc pin khi hết năng lượng và để cho robot khác ngay lập tức tiếp tục công việc, đã biểu thị rằng khái niệm lao động đang thay đổi. Thực tế rằng lĩnh vực lao động lặp đi lặp lại mà con người đảm nhận không còn là của con người nữa đã được chứng minh ngay trước mắt.

Điểm cốt lõi của cảnh tượng này là 'tính liên tục'. Con người bắt buộc phải nghỉ ngơi, cảm thấy mệt mỏi và dễ mắc sai lầm. Ngược lại, robot có thể làm việc liên tục 24 giờ, 48 giờ, hoặc thậm chí lâu hơn nếu các điều kiện được đáp ứng. Kể từ cuộc cách mạng công nghiệp, máy móc đã hỗ trợ lao động của con người, nhưng giờ đây, chúng đang tiến vào giai đoạn thay thế hơn là chỉ hỗ trợ. Xu hướng này sẽ mở rộng không chỉ trong các nhà máy mà còn trong logistics, phân phối, và thậm chí cả văn phòng.

Thực tế, sự thay đổi tương tự đang diễn ra ở nhiều nơi trên thế giới. Trung tâm logistics của Amazon tại Mỹ có hàng trăm ngàn robot nâng cao hiệu quả công việc, trong khi JD.com của Trung Quốc vận hành kho hàng không người lái với sự can thiệp tối thiểu của con người. Fanuc của Nhật Bản đã hiện thực hóa 'nhà máy robot sản xuất robot'. Giờ đây, vấn đề không phải là liệu công nghệ có khả thi hay không, mà là khi nào nó sẽ được áp dụng rộng rãi.

Sự thay đổi này không chỉ đơn thuần là sự tiến hóa của tự động hóa. Đây là quá trình tái cấu trúc hệ thống theo hướng giảm thiểu nhu cầu lao động của con người một cách có hệ thống. Và xu hướng này là không thể đảo ngược.

Hiệu quả quyết định tất cả - Lựa chọn khắc nghiệt của thị trường

Luôn có sự đồng hành giữa lạc quan và bi quan trong cái nhìn về sự phát triển công nghệ. Có những kỳ vọng rằng khi robot thay thế những công việc nguy hiểm và khó khăn, con người sẽ có thể thực hiện những công việc sáng tạo hơn, nhưng cũng có nỗi sợ rằng chính công việc sẽ biến mất. Tuy nhiên, cuộc tranh luận này đã bỏ qua một tiền đề quan trọng: thị trường hoạt động dựa trên hiệu quả chứ không phải đạo đức.

Đối với các doanh nghiệp, robot là 'người lao động lý tưởng'. Chúng không có lương, không đình công và ít mắc sai lầm. Nếu chỉ cần chi trả chi phí bảo trì, chúng còn kinh tế hơn nhiều so với con người. Trong điều kiện này, lý do để doanh nghiệp duy trì lao động của con người ngày càng giảm. Quan điểm rằng "công nghệ phải bổ sung cho con người" là đúng về mặt lý thuyết, nhưng trong thực tế thị trường, nó không thuyết phục. Khả năng doanh nghiệp tự nguyện chọn sự không hiệu quả là rất thấp.

Vì vậy, bản chất của vấn đề không phải là công nghệ mà là cấu trúc. Công nghệ chỉ đưa ra hướng đi, còn lựa chọn thuộc về thể chế và chính sách. Nếu không có sự đồng thuận xã hội về cách phân phối lợi nhuận dư thừa mà robot và AI tạo ra, thì việc tối đa hóa hiệu quả sẽ dẫn đến việc tối đa hóa bất bình đẳng.

Khái niệm 'thuế robot' hay 'cổ tức công nghệ' đang được thảo luận ở một số quốc gia châu Âu xuất phát từ nhận thức này. Đây là cách tiếp cận cho rằng chi phí tiết kiệm từ tự động hóa và năng suất tăng lên cần phải được chia sẻ bởi toàn xã hội. Điều này không phải là để quy định doanh nghiệp, mà là để giảm bớt cấu trúc mà lợi ích từ sự phát triển công nghệ chỉ tập trung vào một số tầng lớp nhất định.

Cuối cùng, điểm mấu chốt là một. Liệu có để thị trường quyết định hướng đi của công nghệ hay xã hội sẽ can thiệp để điều chỉnh? Quyết định này sẽ dẫn đến một cấu trúc lao động hoàn toàn khác trong tương lai.

Công việc biến mất, con người phân chia - Giáo dục không đủ

Nhiều chuyên gia nhấn mạnh giáo dục như một giải pháp cho thời đại AI. Họ cho rằng nếu phát triển khả năng sáng tạo và giải quyết vấn đề, có thể tạo ra việc làm mới. Tuy nhiên, cách tiếp cận này có một giới hạn quan trọng. Không phải ai cũng có thể trở thành nhân tài sáng tạo cao cấp.

Thị trường lao động đã bắt đầu phân cực. Tại Mỹ và châu Âu, lương của nhân lực kỹ thuật cao đang tăng vọt, trong khi các công việc văn phòng và công việc lặp đi lặp lại ở mức trung bình đang nhanh chóng biến mất. Đây là hiện tượng 'sự sụp đổ của việc làm tầng lớp trung'. Đây không phải là một sự thay đổi đơn giản trong chu kỳ kinh tế mà là một chuyển biến cấu trúc.

Chỉ cải cách giáo dục không thể giải quyết vấn đề này. Giáo dục có thể mở rộng cơ hội, nhưng không thể thay đổi sự phân bố khả năng. Cuối cùng, một số người sẽ chuyển sang các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao, nhưng một số lượng lớn có thể sẽ không tìm được vai trò mới.

Do đó, giải pháp cần phải thực tế hơn. Vai trò của con người không nên chỉ tập trung vào 'lao động sáng tạo cao cấp', mà cần phải được tái cấu trúc thành nhiều cấp độ khác nhau. Các lĩnh vực mà tương tác giữa con người là quan trọng như chăm sóc, y tế, giáo dục, văn hóa và dịch vụ cần phải được mở rộng hơn nữa. Đây là việc phát triển chiến lược các lĩnh vực mà công nghệ khó có thể thay thế.

Nhật Bản đang tích cực phát triển ngành công nghiệp chăm sóc để đối phó với xã hội già hóa, trong khi châu Âu đang tạo ra việc làm trong lĩnh vực văn hóa và phúc lợi. Đây không chỉ là chính sách phúc lợi đơn thuần mà là tái cấu trúc lao động. Giá trị của con người ngày càng chuyển từ 'sản xuất bao nhiêu' sang 'tạo ra những trải nghiệm và mối quan hệ nào'.

Xã hội sau lao động, con người sẽ tồn tại bằng gì?

Câu hỏi cơ bản hơn là: Trong một xã hội mà lao động giảm đi, con người sẽ sống như thế nào? Trong xã hội công nghiệp, lao động không chỉ là phương tiện sinh sống mà còn là cốt lõi của danh tính. Nghề nghiệp đồng nghĩa với giá trị cá nhân và vị trí xã hội.

Tuy nhiên, cấu trúc này đang bị lung lay. Trong một xã hội mà robot đảm nhận sản xuất, 'con người không làm việc' có thể không còn là ngoại lệ mà trở thành tiêu chuẩn. Khi đó, điều cần thiết là một cấu trúc phân phối mới. Đây cũng là lý do mà các chế độ như thu nhập cơ bản đang được thảo luận.

Thí nghiệm thu nhập cơ bản tại Phần Lan mặc dù có giới hạn nhưng cung cấp những điểm đáng chú ý. Việc đảm bảo thu nhập tối thiểu nâng cao sự ổn định trong cuộc sống của cá nhân và tạo ra cơ hội thử nghiệm các hoạt động mới. Tất nhiên, để mở rộng điều này ra toàn quốc sẽ gặp phải vấn đề thực tế về gánh nặng tài chính. Do đó, cần có cách tiếp cận thiết kế đồng thời giữa tăng trưởng và phân phối.

Việc phân chia tài sản mà AI và robot tạo ra, và dựa trên tài sản đó để xây dựng một xã hội như thế nào là điều cốt yếu. Nếu sự phát triển công nghệ chỉ hoạt động theo hướng tối đa hóa tài sản của một số ít, thì xung đột xã hội sẽ không thể tránh khỏi. Ngược lại, nếu một cấu trúc được tạo ra để chia sẻ thành quả công nghệ, thì việc giảm lao động có thể trở thành cơ hội nâng cao chất lượng cuộc sống của con người.

Điều quan trọng ở đây là định nghĩa lại nhân tính. Bào chữa cho sự mệt mỏi và sai lầm trong môi trường công nghiệp như một phần của nhân tính là không thuyết phục. Những sự không hiệu quả đó có thể dẫn đến tai nạn và tổn thất. Thay vào đó, giá trị của con người cần được phát hiện lại bên ngoài lao động. Các lĩnh vực như mối quan hệ, sáng tạo, đồng cảm và hoạt động cộng đồng chính là điều đó.

Nhiều quốc gia đã bắt đầu chuyển đổi chính sách theo hướng giảm giờ làm và nâng cao chất lượng cuộc sống. Cuộc thảo luận về chế độ làm việc 4 ngày một tuần đang lan rộng, và giá trị của thời gian rảnh và phát triển bản thân đang được nhấn mạnh. Đây không chỉ là sự thay đổi trong điều kiện làm việc mà còn là dấu hiệu cho thấy tiêu chuẩn cuộc sống của con người đang thay đổi.

Cuối cùng, chúng ta đang đứng trước ngã rẽ. Liệu công nghệ sẽ tạo ra một xã hội đẩy con người ra ngoài, hay sẽ tạo ra một xã hội mở rộng cuộc sống của con người thông qua công nghệ? Cảnh tượng robot làm việc không ngừng nghỉ trong 80 giờ tự nó không phải là tương lai. Đó là một câu hỏi.

Cách chúng ta trả lời câu hỏi đó sẽ quyết định rằng thời đại sau lao động có thể là một cuộc khủng hoảng hoặc một cơ hội. Giờ đây là thời điểm để quyết định hướng đi.

* Bài viết này được dịch tự động bằng AI.

• #thu nhập cơ bản
• #cấu trúc lao động
• #robot hình người