Mỹ và Iran nối lại đối thoại gián tiếp, vấn đề hạt nhân là nút thắt

Các nước trung gian thúc đẩy thỏa hiệp nhằm ngăn chiến tranh tái diễn sau bầu cử giữa kỳ Mỹ ngày 3/11. Qatar đề xuất khôi phục thanh sát các cơ sở hạt nhân của Iran để đổi lấy việc nới lỏng một phần trừng phạt.

Mỹ đang chuẩn bị khả năng tiến hành các cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào Iran sau cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3/11, đồng thời thúc đẩy đối thoại hậu trường thông qua các nước trung gian nhằm tìm kiếm thỏa thuận ngoại giao.

Theo trang tin Axios của Mỹ ngày 28/10 (giờ địa phương), Qatar cùng các nước trung gian ở Trung Đông đang nỗ lực khôi phục đàm phán giữa Washington và Tehran, với mục tiêu ngăn xung đột tái bùng phát sau bầu cử. Trong khi Mỹ gia tăng sức ép quân sự để buộc Iran nhượng bộ về hạt nhân, khả năng hai bên thu hẹp bất đồng vẫn chưa rõ ràng.

Mỹ đang tăng cường lực lượng quân sự tại Trung Đông và phối hợp với Israel về khả năng tiến hành thêm các cuộc tấn công nhằm vào Iran. Nếu không đạt được thỏa thuận vào phút chót, chiến dịch không kích có thể được nối lại ngay sau cuộc bầu cử.

Tổng thống Donald Trump nhiều lần phát tín hiệu về khả năng Mỹ tấn công Iran trên quy mô lớn sau bầu cử, nhưng không loại trừ giải pháp đạt được thỏa thuận. Trong cuộc phỏng vấn với Axios, ông xác nhận các cuộc đàm phán với Iran đang được tiến hành thông qua các nước trung gian, song cho biết chưa thể khẳng định liệu nỗ lực này có thành công hay không.

Ông Trump nhấn mạnh Mỹ phải giải quyết vấn đề, dù thông qua một thỏa thuận hay bằng biện pháp khác, đồng thời cho biết sẽ chờ xem đàm phán có đạt kết quả hay không.

Theo Wall Street Journal (WSJ), Phó Tổng thống Mỹ JD Vance, theo chỉ thị của ông Trump, đã gửi thư cho ông Mohsen Rezaei, một quan chức an ninh cấp cao có quan điểm cứng rắn của Iran và là Tổng thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, nhằm thúc đẩy nối lại đàm phán. Nội dung thư được cho là chủ yếu hướng đến việc thiết lập khuôn khổ thương lượng, thay vì đưa ra một kế hoạch hòa bình cụ thể.

Phía Iran cũng để ngỏ khả năng giải quyết bất đồng bằng ngoại giao. Ngoại trưởng Abbas Araghchi ngày 28/10 tuyên bố trên mạng xã hội X rằng quân đội nước này đã sẵn sàng bảo vệ đất nước, nhưng Tehran vẫn tiếp tục tạo cơ hội để ngoại giao đạt kết quả.

 
Ông cho biết Iran đang duy trì liên lạc chặt chẽ với các nước trung gian và xem xét những phương án có thể triển khai kế hoạch 7 ngày trong thời gian ngắn hơn một tuần.

Kế hoạch 7 ngày được Iran đề xuất với Mỹ vào tháng trước, theo đó Tehran sẽ mở lại eo biển Hormuz nếu Washington dỡ bỏ phong tỏa hàng hải, hoàn trả các tài sản bị đóng băng và miễn trừ trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu mỏ của Iran.

◆ Hạt nhân và nới lỏng trừng phạt là hai vấn đề then chốt

Bất đồng lớn nhất trong các cuộc đàm phán hiện nay là chương trình hạt nhân của Iran và việc Mỹ nới lỏng các biện pháp trừng phạt.

Washington kiên quyết yêu cầu đưa vấn đề hạt nhân vào ngay từ giai đoạn đầu đàm phán, đồng thời đòi Tehran từ bỏ lượng uranium đã làm giàu. Tổng thống Trump từng đối mặt với những chỉ trích trong nước hồi tháng 6 vì bị cho là nhượng bộ Iran quá nhiều khi hai bên ký biên bản ghi nhớ (MOU) về chấm dứt chiến sự. Do đó, chính quyền Mỹ được cho là cần đạt được một thỏa thuận có tiến triển rõ rệt hơn, đặc biệt về vấn đề hạt nhân.

Ngược lại, Iran muốn ưu tiên việc mở lại eo biển Hormuz và bảo đảm an toàn hàng hải. Tehran yêu cầu Mỹ dỡ bỏ phong tỏa trên biển và giải phóng các tài sản bị đóng băng trước, sau đó mới thảo luận về chương trình hạt nhân.

Để thu hẹp khoảng cách giữa hai bên, Qatar được cho là đã đưa ra một phương án thỏa hiệp. Theo Axios, một trong những đề xuất đang được xem xét là Iran khôi phục thỏa thuận đã ký với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) vào năm ngoái, qua đó cho phép thanh sát các cơ sở hạt nhân bị hư hại trong những cuộc không kích của Mỹ và Israel.

Đổi lại, Iran có thể được miễn trừ một phần lệnh trừng phạt đối với xuất khẩu dầu mỏ và được giải ngân một phần tài sản bị đóng băng để mua các mặt hàng phục vụ mục đích nhân đạo.

Phương án này có thể giúp Iran chưa phải từ bỏ ngay lượng uranium đã làm giàu, trong khi Mỹ vẫn có cơ sở để khẳng định đã đạt được một số nhượng bộ liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran.

Các nước trung gian đang thuyết phục Iran chấp nhận đề xuất trên, cho rằng đây có thể là cách duy nhất để tránh nguy cơ Mỹ tiến hành một chiến dịch tấn công quy mô lớn sau cuộc bầu cử giữa kỳ.

Theo nguồn tin được Axios dẫn lại, các quan chức an ninh Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan trong chuyến thăm Tehran gần đây cũng truyền tải thông điệp tương tự. Phía Iran được cho là đã trả lời rằng sẽ xin ý kiến chấp thuận của Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Mojtaba Khamenei.

Trong bối cảnh sức ép quân sự tiếp tục gia tăng, kết quả của các nỗ lực trung gian sẽ phụ thuộc đáng kể vào việc Washington và Tehran có thể tìm được tiếng nói chung về vấn đề hạt nhân, trừng phạt kinh tế và an ninh hàng hải hay không.