Từ "chiếc hộp ngu ngốc" đến thuật toán: nguy cơ thao túng dư luận trong thời đại AI

Trong quá khứ, truyền hình từng được xem là phương tiện truyền thông có sức mạnh chi phối mạnh mẽ nhất, thu hút sự chú ý của công chúng nhưng đồng thời cũng bị gọi là “chiếc hộp ngu ngốc” vì khiến người xem dễ tiếp nhận thông tin một cách thụ động, thiếu khả năng phản biện.

Các chính quyền độc tài hoặc những nhóm lợi ích từng tận dụng truyền hình, một phương tiện truyền thông một chiều, để kiểm soát dòng thông tin và định hướng dư luận theo hướng có lợi cho mình. Tuy nhiên, phương thức thao túng dư luận trong thời kỳ đó vẫn cần đến sự can thiệp ở cấp độ quốc gia, chẳng hạn kiểm soát quyền quyết định nội dung phát sóng và các kênh truyền dẫn. Hơn nữa, khi phần lớn người dân cùng tiếp nhận những bản tin giống nhau, vẫn tồn tại không gian để hình thành các cuộc tranh luận trong xã hội.

Ngày nay, khi trí tuệ nhân tạo (AI) và nền tảng số ngày càng phổ biến, “chiếc hộp ngu ngốc” của quá khứ đã chuyển sang màn hình điện thoại thông minh và YouTube. Dựa trên việc phân tích sở thích, hành vi và xu hướng của từng người dùng, các thuật toán liên tục đề xuất những nội dung phù hợp với họ.

Nếu truyền hình trước đây đưa cùng một thông điệp đến số đông theo phương thức một chiều, thì thuật toán ngày nay có thể khai thác sâu hơn vào xu hướng tìm kiếm những thông tin phù hợp với quan điểm sẵn có của mỗi cá nhân, từ đó làm gia tăng hiệu ứng “buồng vang” (echo chamber), khiến người dùng ngày càng chỉ tiếp xúc với những nội dung củng cố niềm tin của chính mình.

Không chỉ vậy, một số ít cá nhân hoặc tổ chức có thể huy động hàng loạt tài khoản giả để đánh lừa hệ thống đề xuất và phân phối nội dung của các nền tảng. So với thời kỳ truyền hình, hoạt động thao túng truyền thông hiện nay diễn ra kín đáo hơn, nhanh hơn và có khả năng lan truyền trên quy mô lớn, qua đó làm gia tăng nguy cơ chia rẽ và xung đột trong xã hội.

Báo cáo “Hoạt động gây ảnh hưởng quý II/2026” do Nhóm Phân tích Mối đe dọa (TAG) của Google công bố gần đây cho thấy nguy cơ này không chỉ tồn tại trên lý thuyết. Theo báo cáo được dẫn lại, trong quý II, Google đã đóng khoảng 18.500 kênh bị nghi ngờ có liên quan đến các hoạt động thao túng dư luận có tổ chức trên toàn cầu. Đáng chú ý, trong số này có 449 kênh tiếng Hàn.

Theo số liệu từng tháng, tháng 4 có 22 kênh bị xử lý, tháng 5 có 367 kênh và tháng 6 có 60 kênh. Riêng trong tháng 5, ngay trước cuộc bầu cử địa phương ngày 3/6 tại Hàn Quốc, số kênh bị đình chỉ chiếm tới 81,7% tổng số kênh tiếng Hàn bị xử lý trong quý.

Phân tích nội dung của các kênh bị đình chỉ trong tháng 5 cho thấy 142 kênh đăng tải nội dung chỉ trích chính phủ, 71 kênh ủng hộ chính phủ, 58 kênh ủng hộ một chính trị gia cụ thể, 53 kênh đồng thời chỉ trích chính phủ và một đảng phái cụ thể, trong khi 43 kênh vừa ủng hộ chính phủ vừa chỉ trích một đảng phái.

Những số liệu này cho thấy hoạt động thao túng dư luận không nhất thiết chỉ xuất phát từ một phe phái chính trị. Theo hướng phân tích này, nhiều tài khoản có thể được huy động một cách có tổ chức để tạo ra vẻ ngoài như đó là những ý kiến tự phát từ đông đảo người dùng. Đây chính là hình thức “hành vi phối hợp không xác thực” nhằm làm sai lệch nhận thức của công chúng về mức độ ủng hộ đối với một quan điểm hoặc một lực lượng chính trị.

Việc các nền tảng lớn như Google chủ động phát hiện và xử lý những hoạt động như vậy là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, nếu chỉ trông chờ vào cơ chế tự quản của các doanh nghiệp công nghệ thì khó có thể bảo vệ đầy đủ những giá trị dân chủ được xây dựng trong thời gian dài.

Thao túng dư luận ẩn sau thuật toán không chỉ dừng lại ở việc bôi nhọ cá nhân hay phát tán tin giả. Nếu diễn ra trên quy mô lớn, nó có thể tác động trực tiếp đến quá trình hình thành nhận thức xã hội, ảnh hưởng đến các quyết định chính trị và làm suy yếu tính chính danh của hệ thống dân chủ. Trong trường hợp có sự can thiệp có tổ chức từ các thế lực bên ngoài, vấn đề thậm chí có thể trở thành một nguy cơ đối với an ninh quốc gia.

Do đó, chính phủ và giới học thuật Hàn Quốc cần chủ động hơn trong việc ứng phó với những phương thức thao túng dư luận mới. Nhà nước cần tăng cường hợp tác với các nền tảng công nghệ, đồng thời xây dựng những tiêu chuẩn pháp lý và thể chế rõ ràng về minh bạch thuật toán cũng như xử lý các lực lượng đứng sau hoạt động thao túng có tổ chức.

Giới học thuật cũng cần nghiên cứu sâu hơn về các mô hình thao túng dư luận ngày càng tinh vi trong môi trường truyền thông số, đồng thời thúc đẩy giáo dục năng lực truyền thông (media literacy) để người dân có thể nhận diện, kiểm chứng và đánh giá thông tin một cách độc lập.

YouTube và các nền tảng mạng xã hội không nên trở thành sân khấu cho những chiến dịch kích động và thao túng dư luận. Để ngăn “chiếc hộp ngu ngốc” của thời đại AI trở nên nguy hiểm hơn, cần có sự giám sát của toàn xã hội, cùng với trách nhiệm của chính phủ, các nền tảng công nghệ, giới học thuật và mỗi người sử dụng.