Tại sao Công chúa Aiko vẫn không thể trở thành nữ hoàng Nhật Bản?

 
Năm 1989, tôi đang học lớp 7 tại Nhật Bản. Khi Nhật hoàng Showa qua đời, xã hội Nhật Bản như ngừng lại. Trên TV, các kênh liên tục phát sóng chương trình tưởng niệm, và những bộ phim, chương trình giải trí mà tôi thường xem đều biến mất. Trẻ em không còn gì để xem, còn người lớn thì đổ xô đến các cửa hàng cho thuê video. Cảnh tượng người xếp hàng dài để thuê phim nổi tiếng trở thành tin tức. Lúc đó, tôi lần đầu nhận ra rằng Nhật hoàng không chỉ là nguyên thủ quốc gia mà còn là một thực thể đặc biệt có khả năng thay đổi cuộc sống hàng ngày và bầu không khí xã hội của người dân.
 
37 năm sau, Nhật Bản lại rơi vào tranh cãi về vấn đề hoàng gia. Lần này không phải là sự ra đi của Nhật hoàng mà là vấn đề người kế vị. Tuy nhiên, trong cuộc thảo luận này, một nội dung quan trọng mà nhiều người dân Nhật Bản mong đợi đã hoàn toàn bị loại trừ: vấn đề trao quyền thừa kế cho Công chúa Aiko, con gái duy nhất của Nhật hoàng Naruhito.
 
Gần đây, chính phủ Nhật Bản đã đưa ra một đề xuất cải cách hệ thống, cho phép các nữ hoàng tộc đã kết hôn vẫn giữ vai trò trong hoàng gia và thực hiện nhiệm vụ công, đồng thời cho phép những nam giới từ các gia đình hoàng tộc cũ trở lại hoàng gia bằng cách nhận con nuôi. Đây là biện pháp nhằm duy trì số lượng hoàng tộc đang giảm nhanh chóng.
 
Tuy nhiên, vấn đề cho phép nữ hoàng hoặc trao quyền thừa kế cho Công chúa Aiko đã bị loại khỏi cuộc thảo luận ngay từ đầu. Vì vậy, ở Nhật Bản, có câu hỏi được đặt ra: "Tại sao lại tìm kiếm những nam giới từ các hoàng tộc cũ đã tách ra hàng trăm năm mà không để Công chúa Aiko yên?"
 
Đây là một câu hỏi mà người Hàn Quốc cũng có thể đồng cảm. Để hiểu câu hỏi này, cần phân biệt hai thuật ngữ thường xuất hiện ở Nhật Bản: "nữ hoàng" và "thừa kế nữ giới". Mặc dù nghe có vẻ giống nhau, nhưng ở Nhật Bản, chúng là những khái niệm hoàn toàn khác nhau.
 
Trước tiên, nữ hoàng đơn giản có nghĩa là một người phụ nữ trở thành Nhật hoàng. Nếu Công chúa Aiko lên ngôi, cô sẽ trở thành nữ hoàng. Thực tế, trong lịch sử Nhật Bản, đã có 8 nữ hoàng và tổng cộng 10 lần lên ngôi. Nhật Bản không phải là không công nhận nữ hoàng trong lịch sử.
 
Tuy nhiên, điều mà giới chính trị bảo thủ Nhật Bản coi trọng hơn không phải là nữ hoàng mà là thừa kế nữ giới. Ở đây, "nữ giới" không phải là việc người kế vị là nam hay nữ, mà là huyết thống của hoàng gia được truyền qua ai.
 
Ví dụ, nếu Công chúa Aiko trở thành Nhật hoàng và sau đó con trai của cô kế vị, điều gì sẽ xảy ra? Nhiều người sẽ nghĩ: "Con trai cũng là nam, có vấn đề gì đâu?" Nhưng Nhật Bản không nhìn nhận như vậy. Đứa trẻ đó là nam, nhưng vì nó thừa hưởng huyết thống hoàng gia từ mẹ là Công chúa Aiko, nên được phân loại là "thừa kế nữ giới". Ngược lại, nếu một nữ hoàng lên ngôi nhưng sau đó ngai vàng được kế thừa bởi một hoàng tộc nam, thì Nhật Bản không coi đó là thừa kế nữ giới.
 
Tức là, điều mà tầng lớp bảo thủ Nhật Bản muốn bảo vệ không phải là nguyên tắc "chỉ có nam mới được làm Nhật hoàng", mà là nguyên tắc thừa kế nam giới, tức huyết thống hoàng gia phải được truyền qua phía cha.
 
Hiểu được sự khác biệt này, chúng ta có thể phần nào hiểu được lý do tại sao chính phủ Nhật Bản lại đề cập đến những nam giới từ hoàng tộc cũ trước Công chúa Aiko. Trong mắt người dân Nhật Bản, việc ưu tiên những nam giới từ hoàng tộc cũ đã tách ra hàng trăm năm so với con gái duy nhất của Nhật hoàng hiện tại có vẻ không hợp lý, nhưng chính trị Nhật Bản lại coi sự liên tục của huyết thống quan trọng hơn cá nhân.
 
 Tuy nhiên, suy nghĩ của người dân Nhật Bản có phần khác. Một cuộc khảo sát gần đây cho thấy khoảng 70% ý kiến cho rằng nên cho phép nữ hoàng. Điều này có nghĩa là đa số người dân không phản đối việc Công chúa Aiko trở thành Nhật hoàng. Ngược lại, có không ít ý kiến phản đối việc phục hồi những nam giới từ hoàng tộc cũ. Giữa truyền thống mà chính trị muốn bảo vệ và những điều mà người dân cho là hợp lý đang ngày càng có khoảng cách lớn.
 
Xu hướng của các hoàng gia trên thế giới cũng khác với Nhật Bản. Vương quốc Anh đã sửa đổi luật thừa kế vào năm 2013, không phân biệt giữa hoàng tử và công chúa, mà để con cái đầu tiên được kế thừa ngai vàng. Thụy Điển đã là quốc gia đầu tiên trên thế giới áp dụng chế độ thừa kế không phân biệt giới tính vào năm 1980, và Hà Lan, Bỉ, Na Uy, Đan Mạch cũng đã thay đổi theo hướng tương tự. Ngày nay, trong các hoàng gia châu Âu, nguyên tắc ưu tiên thứ tự sinh ra hơn giới tính đã trở thành quy tắc chung.
 
Cái nhìn của cộng đồng quốc tế cũng tương tự. Ủy ban Liên Hợp Quốc về xóa bỏ phân biệt đối xử với phụ nữ (CEDAW) đã nhiều lần khuyến nghị Nhật Bản xem xét lại hệ thống thừa kế hoàng gia tập trung vào nam giới, vì lý do không phù hợp với nguyên tắc bình đẳng giới.
 
Tuy nhiên, chính phủ Nhật Bản đã không chấp nhận điều này. Họ khẳng định rằng vấn đề thừa kế ngai vàng không phải là vấn đề bình đẳng giới mà là vấn đề lịch sử và truyền thống của quốc gia, và không phải là vấn đề mà các tổ chức quốc tế có thể phán quyết. Gần đây, chính phủ Nhật Bản đã có thái độ cứng rắn hơn trong việc đối phó với Ủy ban CEDAW, thậm chí tạm ngừng một phần đóng góp tài chính.
 
Điều thú vị là trong giới học thuật, không nhiều người cho rằng nguyên tắc thừa kế nam giới hiện tại là truyền thống không thể thay đổi từ đầu. Nữ hoàng thực sự đã tồn tại, và nhiều nghiên cứu cho thấy hệ thống thừa kế tập trung vào nam giới nghiêm ngặt như hiện nay đã được củng cố mạnh mẽ hơn trong thời kỳ Minh Trị.
 
Năm 1989, tôi đã trải nghiệm một Nhật Bản dừng mọi chương trình phát sóng trước sự ra đi của Nhật hoàng Showa. Năm 2026, Nhật Bản đã trở thành một quốc gia mà đa số người dân ủng hộ Công chúa Aiko trở thành Nhật hoàng tiếp theo. Tuy nhiên, giới chính trị vẫn chưa dễ dàng từ bỏ nguyên tắc thừa kế nam giới. Dù Nhật hoàng có thay đổi, nhưng các quy định xung quanh Nhật hoàng vẫn khó có thể thay đổi.
 
Cuộc tranh cãi về hoàng gia lần này không chỉ đơn thuần là vấn đề ai sẽ là Nhật hoàng tiếp theo. Nó trở thành một bài kiểm tra cho thấy Nhật Bản sẽ giữ gìn truyền thống đến đâu và sẽ thay đổi theo thời đại đến mức nào.