Trong thế kỷ 21, khi trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển với tốc độ chưa từng có, nhân loại một lần nữa bắt đầu quay trở lại với câu hỏi cổ xưa nhất: Nguồn gốc tồn tại của con người thực sự là gì?
AI đang học ngôn ngữ của con người, robot dần thay thế lao động, còn các thuật toán có thể dự đoán cảm xúc, hành vi và cả lựa chọn tiêu dùng của con người. Chúng ta đang sống trong thời đại phồn vinh và tiện nghi nhất lịch sử, nhưng đồng thời cũng đầy rẫy bất an tinh thần sâu sắc. Công nghệ càng phát triển, câu hỏi về ý nghĩa tồn tại của con người lại càng trở nên nhức nhối hơn bao giờ hết.
Con người chỉ là một thực thể toán học thuần túy hay là một sinh thể mang tính tinh thần, kết nối với vũ trụ?
Đứng trước những câu hỏi ấy, nhân loại bắt đầu nhìn lại những kinh điển cổ xưa như Vedas của Ấn Độ và Thiên Phù Kinh (Cheonbugyeong) của dân tộc Hàn Quốc, hiện diện như những di sản tinh thần lâu đời của nền văn minh phương Đông.
Veda được xem là một trong những bộ thánh điển cổ nhất của nhân loại, hình thành khoảng năm 1500 TCN. Không chỉ là kinh điển tôn giáo, Veda còn chứa đựng những suy tư triết học sơ khai về con người, thiên nhiên, vũ trụ và nguồn gốc sự sống. Ngay chính từ “Veda” trong tiếng Phạn đã mang nghĩa là “tri thức” hay “sự hiểu biết”.
Trong các bài tụng ca của Rigveda, con người được nhìn nhận như một phần của trật tự vũ trụ rộng lớn, chứ không phải chủ thể thống trị thiên nhiên.. Mặt trời, lửa, gió, bầu trời và vòng tuần hoàn của sự sống đều được nhìn bằng sự kính ngưỡng thiêng liêng.
Một câu chân ngôn nổi tiếng trong Rigveda viết rằng: “Chân lý là một, nhưng các bậc hiền triết gọi nó bằng nhiều tên khác nhau” (Ekam sat vipra bahudha vadanti). Chỉ một câu ngắn gọn nhưng phản ánh tinh thần bao dung, khiêm nhường và cái nhìn đa chiều về chân lý của văn minh Ấn Độ cổ đại.
Điều đáng chú ý là tư tưởng ấy lại có nhiều điểm tương đồng đáng kinh ngạc với Thiên Phù Kinh của Hàn Quốc. Dù chỉ gồm 81 chữ, Thiên Phù Kinh được xem như một vũ trụ quan cô đọng của Đông Á. Ngay câu mở đầu “Nhất thủy vô thủy nhất” (一始無始一) đã đưa con người trở về với cội nguồn của tồn tại: “Một là khởi đầu nhưng đồng thời cũng là cái không có khởi đầu; mọi sự sinh ra từ một và rồi lại trở về một.”
Đó không đơn thuần là ngôn ngữ tôn giáo, mà là một tuyên ngôn triết học về sự kết nối giữa con người, thời gian, tự nhiên và vũ trụ.
Nếu Veda khám phá vị trí của con người trong trật tự vũ trụ thì Thiên Phù Kinh cũng tìm cách lý giải nguồn gốc vũ trụ thông qua sự hài hòa giữa trời – đất – con người. Cả hai đều không đặt con người làm trung tâm tuyệt đối, mà xem con người là một phần trong dòng chảy lớn của tự nhiên và sự sống.
Chính vì vậy, trong thời đại AI hôm nay, những kinh điển cổ xưa ấy lại được nhìn nhận bằng một ý nghĩa hoàn toàn mới. Xã hội hiện đại có xu hướng đánh giá con người thông qua dữ liệu, năng suất và hiệu quả. Cảm xúc, suy nghĩ, thậm chí giá trị của con người cũng ngày càng bị số hóa. Nhưng Veda và Thiên Phù Kinh đặt ra một câu hỏi khác: con người có thật chỉ là một cỗ máy tính toán?
Trong triết học Hindu, bên trong mỗi con người tồn tại “Atman” — chân ngã gắn kết với “Brahman”, tức nguyên lý tuyệt đối của vũ trụ. Con người không chỉ là thân xác hay sức lao động, mà là thực thể mang bản chất vũ trụ.
Thiên Phù Kinh cũng nhìn con người như một thực thể hòa hợp giữa trời và đất. Con người không tách rời thiên nhiên mà cùng vận động với thiên địa trong một dòng chảy thống nhất.
Nói cách khác, cả hai truyền thống đều nhấn mạnh “sự kết nối” thay vì “sự phân ly”.
Trong khi văn minh hiện đại liên tục đẩy con người vào cạnh tranh và chia rẽ bởi quốc gia, chủng tộc, tôn giáo, ý thức hệ hay thị trường, thì những kinh điển cổ phương Đông từ hàng nghìn năm trước đã nói về sự liên kết căn bản giữa mọi sự sống.
Đó không chỉ là một thông điệp tinh thần, mà còn liên quan trực tiếp đến tính bền vững của nền văn minh nhân loại.
Khủng hoảng khí hậu, chiến tranh, sự độc quyền công nghệ hay các vấn đề đạo đức AI ngày nay thực chất là hệ quả của việc con người đánh mất sự kết nối với thiên nhiên và với chính đồng loại. Khi con người chỉ xem thiên nhiên là đối tượng để khai thác và công nghệ là công cụ để thỏa mãn dục vọng, nền văn minh sẽ dần mất đi sự cân bằng.
Có lẽ vì thế mà các giá trị tinh thần cổ xưa đang quay trở lại trong trung tâm của những cuộc thảo luận về tương lai nhân loại. Tại Silicon Valley hay nhiều công ty công nghệ châu Âu, thiền định, yoga và chánh niệm đang được đưa vào văn hóa doanh nghiệp như một nhu cầu thiết yếu nhằm giữ gìn sự ổn định nội tâm. “Không có sự an định về tinh thần, văn minh tương lai không thể bền vững”.
Thực tế, triết học Veda luôn nhấn mạnh việc con người phải nhìn vào bên trong chính mình trước khi chinh phục thế giới bên ngoài. Chỉ khi vượt qua tham vọng, giận dữ và vô minh, con người mới có thể đạt đến tự do thực sự.
Thiên Phù Kinh cũng mang tinh thần tương tự: vũ trụ không chỉ tồn tại bên ngoài mà còn hiện hữu trong chính tâm thức con người.
Điều này dẫn đến một câu hỏi ngày càng được quan tâm trong thời đại AI: liệu công nghệ có thể thay thế hoàn toàn chiều sâu tinh thần và linh hồn con người?
AI có thể học tri thức, mô phỏng ngôn ngữ và dự đoán hành vi. Nhưng liệu nó có thể chạm tới ý nghĩa tồn tại, chiều sâu tâm linh và sự kết nối vũ trụ của con người hay không thì vẫn chưa ai có câu trả lời.
Từ đó xuất hiện khái niệm “SAI” — Soul-Centered AI, tức nền văn minh AI lấy con người và linh hồn làm trung tâm. Đó là quan điểm cho rằng công nghệ cần được dẫn dắt bởi đạo đức và tinh thần nhân văn, thay vì ngược lại.
Trong dòng suy tưởng ấy, triết gia Hàn Quốc Yu Young-mo (Dasuk Yoo Young-mo) cũng để lại dấu ấn sâu sắc. Ông cho rằng chân lý là một, nhưng được biểu đạt bằng nhiều hình thức khác nhau qua các thời đại và nền văn hóa. Ông cố gắng kết nối Kitô giáo, Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo và cả vũ trụ quan của Thiên Phù Kinh thành một hành trình tìm kiếm chân lý chung của nhân loại.
Điều đó cho thấy, ở tầng sâu nhất của các nền văn minh, luôn tồn tại một dòng chảy tinh thần muốn kết nối con người với cùng một cội nguồn thay vì chia cắt họ.
Có lẽ nhân loại hôm nay đang gặp lại những câu hỏi mang tính tương lai nhất ngay trong những kinh điển cổ xưa nhất của châu Á: Công nghệ có thể đưa con người đi đến đâu? Và sau tất cả, con người có còn giữ được bản chất con người của mình hay không?
Từ hàng nghìn năm trước, các bậc hiền triết Ấn Độ và tinh thần văn hóa của dân tộc Hàn Quốc đã cùng nói lên một điều bằng những ngôn ngữ khác nhau: Con người không chỉ là một thực thể biết tính toán. Con người là linh hồn mang trong mình cả vũ trụ.
Thiên Phù Kinh gọi đó là: Nhân trung thiên địa nhất (人中天地一) - Trong con người, trời và đất hòa làm một.
Bài viết nằm trong chuyên đề "Linh hồn Á châu" của tác giả Jin Jeong-ja.
HO THI LONG AN
ahn@ajunews.com
© Bản quyền thuộc về Thời báo Kinh tế AJU & www.ajunews.com: Việc sử dụng các nội dung đăng tải trên vietnam. kyungjeilbo.com phải có sự đồng ý bằng văn bản của Aju News Corporation.
