Bao giờ Hà Nội mới thực sự bước vào "thời đại xe máy điện"?

Dù từng đưa ra kế hoạch đầy tham vọng về việc cấm xe máy động cơ đốt trong tại khu vực trung tâm nhằm cải thiện ô nhiễm không khí, nhưng đến nay chính sách của Hà Nội đang đứng trước nguy cơ bị thu hẹp đáng kể ngay từ trước khi chính thức triển khai.

Tháng 7 năm ngoái, chính quyền Việt Nam công bố kế hoạch từ tháng 7 năm nay sẽ cấm xe máy chạy xăng tại khu vực nội đô Hà Nội. Đây được xem là một “biện pháp mạnh tay” nhằm giải quyết tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng kéo dài tại thủ đô — nơi thường xuyên nằm trong nhóm thành phố có chất lượng không khí tệ nhất thế giới.

Với dân số khoảng 8,8 triệu người nhưng sở hữu tới gần 7 triệu xe máy, Hà Nội gần như là một “thành phố của xe máy”. Những dòng xe ken đặc trên đường phố mỗi ngày cùng khói bụi dày đặc từ khí thải khiến nhiều người cho rằng việc chuyển đổi sang xe điện là điều không thể tránh khỏi.

Tuy nhiên, khi thời điểm dự kiến áp dụng chỉ còn chưa đầy hai tháng, kế hoạch này lại đang có dấu hiệu “hạ nhiệt”. Tháng trước, chính quyền Hà Nội đã đề xuất thu hẹp khu vực cấm xe máy xăng từ khoảng 26 km² xuống chỉ còn khoảng 0,5 km², đồng thời chỉ áp dụng vào tối thứ Sáu và cuối tuần.

Không chỉ vậy, ngay cả phương án thu hẹp này cũng chưa được phê duyệt chính thức, khiến khả năng triển khai đúng thời hạn vào tháng 7 tới vẫn còn bỏ ngỏ.

Một trong những nguyên nhân lớn nhất khiến chính sách gặp khó là phản ứng từ người dân. Nhiều cư dân Hà Nội cho rằng việc chuyển đổi sang xe máy điện hiện vẫn còn quá nhiều bất tiện và chi phí cao.

Nguyễn Phương Anh (24 tuổi), một người dân đang sử dụng xe máy chạy xăng, chia sẻ với AFP rằng cô tin “hầu hết mọi người đều phản đối lệnh cấm”. Dù thừa nhận Hà Nội đang đối mặt với ô nhiễm không khí và ùn tắc giao thông nghiêm trọng, cô vẫn chưa muốn đổi sang xe điện vì lo ngại về độ an toàn, tần suất bảo trì và những rủi ro công nghệ mà bản thân chưa hiểu rõ.

Việt Nam hiện là một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh của châu Á với mức tăng trưởng năm ngoái đạt khoảng 8%. Tuy nhiên, thu nhập bình quân đầu người vẫn mới ở mức khoảng 5.000 USD/năm. Đối với phần lớn người dân, việc bỏ ra từ 20 triệu đồng trở lên để mua một chiếc xe máy điện phổ thông vẫn là gánh nặng không nhỏ.

Trong một báo cáo công bố tháng trước, chính quyền Hà Nội cũng thừa nhận người dân hầu như không ủng hộ các biện pháp hạn chế phương tiện nếu chưa có giải pháp thay thế khả thi và thuận tiện hơn.

Diễn biến này cũng cho thấy dù là quốc gia theo chế độ một đảng, Việt Nam vẫn phần nào lắng nghe phản ứng xã hội trước các chính sách có tác động lớn đến đời sống người dân.

Ông Nguyễn Khắc Giang, chuyên gia nghiên cứu Việt Nam tại Viện ISEAS–Yusof Ishak (Singapore), nhận định việc chính quyền thay đổi lập trường là “không phổ biến nhưng vẫn có thể xảy ra”, đồng thời cho rằng chính phủ thường có xu hướng điều chỉnh khi tính chính danh của chính sách bị đặt dấu hỏi.

Ngoài áp lực từ dư luận, một yếu tố khác cũng được chú ý là tác động từ các doanh nghiệp xe máy Nhật Bản — những công ty đang chiếm hơn 80% thị phần xe máy tại Việt Nam, tiêu biểu như Honda, Yamaha hay Suzuki.

Tháng 7 năm ngoái, các hãng xe Nhật đã gửi thư tới chính phủ Việt Nam, cảnh báo rằng việc hạn chế xe máy động cơ đốt trong quá nhanh có thể dẫn tới nguy cơ đình trệ sản xuất, thậm chí phá sản đối với các doanh nghiệp liên quan. Các công ty này đề nghị cần có ít nhất 2–3 năm chuẩn bị trước khi áp dụng chính sách.

Không lâu sau đó, phía Nhật Bản cũng lên tiếng. Tháng 9 năm ngoái, Đại sứ quán Nhật Bản tại Hà Nội đã gửi công hàm tới chính phủ Việt Nam, cho rằng chính sách này có thể ảnh hưởng lớn tới việc làm và ngành công nghiệp liên quan.

Đáng chú ý, chỉ ít lâu trước chuyến thăm Việt Nam của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi hồi đầu tháng này, chính quyền Hà Nội đã quyết định thu hẹp quy mô kế hoạch cấm xe máy xăng, động thái được xem như một “tín hiệu thiện chí” với phía Nhật.

Tuy nhiên, điều thú vị là chính Honda — hãng được cho là chịu ảnh hưởng lớn từ chính sách — cũng đang tích cực chuẩn bị cho tương lai xe điện tại Việt Nam.

Ngày 19 vừa qua, Honda đã ký biên bản ghi nhớ hợp tác với chính quyền Hà Nội và LG Energy Solution nhằm xây dựng hệ thống trạm đổi pin dành cho xe máy điện.

Thay vì chờ sạc pin trong thời gian dài, người dùng có thể đổi pin mới tại các trạm chuyên dụng — giải pháp được kỳ vọng sẽ tháo gỡ một trong những rào cản lớn nhất của xe máy điện hiện nay.

Dù con đường chuyển đổi sang giao thông xanh tại Hà Nội vẫn còn nhiều tranh cãi và thách thức, nhưng rõ ràng “thời đại xe máy điện” đang dần đến gần. Vấn đề còn lại là: Hà Nội sẽ bước vào thời đại đó nhanh đến đâu và bằng cách nào.