Hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Trung: Thỏa thuận về vấn đề hạt nhân Iran và mở cửa Eo biển Hormuz vẫn còn nhiều bất ổn

Hội nghị thượng đỉnh giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình diễn ra tại Bắc Kinh vào tháng 5 năm 2026 không chỉ đơn thuần là điều chỉnh quan hệ giữa hai nước, mà còn là một sân khấu ngoại giao quan trọng có khả năng ảnh hưởng đến tình hình Trung Đông và trật tự năng lượng toàn cầu. Trong hội nghị này, hai vấn đề chính được thế giới chú ý là vấn đề hạt nhân Iran và việc mở cửa Eo biển Hormuz.
 
Theo thông báo từ Nhà Trắng, hai nhà lãnh đạo đã đồng thuận về nguyên tắc rằng "Iran không bao giờ được sở hữu vũ khí hạt nhân" và "Eo biển Hormuz phải được duy trì trong trạng thái mở để cung cấp năng lượng quốc tế." Tổng thống Trump nhấn mạnh ngay sau hội nghị rằng "Chủ tịch Tập cũng mong muốn mở lại Eo biển Hormuz và sẵn sàng hỗ trợ giải quyết vấn đề Iran."
 
Nhìn bề ngoài, đây có vẻ là một bước tiến ngoại giao đáng kể. Tuy nhiên, nếu xem xét kỹ lưỡng thông điệp mà Mỹ và Trung Quốc đưa ra sau hội nghị, thực tế lại phức tạp hơn nhiều. Mỹ đã nhấn mạnh mạnh mẽ về "không chấp nhận hạt nhân Iran" và "mở cửa hoàn toàn Eo biển Hormuz", trong khi Trung Quốc giữ thái độ rất thận trọng. Bộ Ngoại giao Trung Quốc chỉ xác nhận rằng vấn đề Trung Đông là một trong những chủ đề của hội nghị, mà không đề cập đến cụm từ "không chấp nhận vũ khí hạt nhân Iran" mà Mỹ đã nhấn mạnh. Vấn đề Eo biển Hormuz cũng chỉ dừng lại ở mức "quan điểm của Trung Quốc là nhất quán và rõ ràng."
 
Sự khác biệt này cho thấy Mỹ và Trung Quốc dù ngồi cùng bàn nhưng lại có những tính toán chiến lược hoàn toàn khác nhau. Đối với Mỹ, Eo biển Hormuz không chỉ là một eo biển ở Trung Đông. Đây là trung tâm của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, ảnh hưởng đến giá dầu quốc tế, lạm phát toàn cầu, cũng như ổn định thị trường tài chính và logistics hàng hải. Đặc biệt, cuộc chiến kéo dài với Iran đã dẫn đến sự gia tăng giá dầu quốc tế và áp lực lạm phát trong nước Mỹ, điều này gây ra gánh nặng trực tiếp cho cuộc bầu cử giữa kỳ và nền kinh tế trong nước. Mỹ cần phải quản lý tình hình căng thẳng ở Trung Đông ở mức có thể kiểm soát.
 
Trong quá trình này, yếu tố then chốt mà Mỹ kỳ vọng là ảnh hưởng của Trung Quốc đối với Iran. Trung Quốc là quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới và là một trong những khách hàng chính của dầu mỏ Iran. Mỹ hy vọng Trung Quốc sẽ gây áp lực nhất định lên Iran để giảm bớt căng thẳng ở Eo biển Hormuz. Thực tế, trong hội nghị thượng đỉnh này, Chủ tịch Tập đã bày tỏ sự quan tâm đến việc mở rộng nhập khẩu dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) từ Mỹ. Đây không chỉ đơn thuần là giao dịch năng lượng. Trung Quốc đang cố gắng phân tán sự phụ thuộc vào Eo biển Hormuz đồng thời giữ lại quân bài trong các cuộc đàm phán kinh tế với Mỹ. Việc mở rộng nhập khẩu năng lượng từ Mỹ có thể trở thành một biện pháp an toàn trong việc giảm bớt căng thẳng thương mại Mỹ-Trung.
 
Tuy nhiên, khả năng Trung Quốc hành động theo mức độ mà Mỹ mong muốn vẫn còn thấp. Bởi vì mối quan hệ giữa Trung Quốc và Iran không chỉ đơn thuần là giao dịch dầu mỏ mà còn là một quan hệ đối tác chiến lược. Mối quan hệ này có lịch sử rất sâu sắc. Từ thời kỳ Con đường Tơ lụa cổ đại, Trung Quốc và Persia đã được kết nối qua một mạng lưới lớn của văn minh, thương mại, tôn giáo và văn hóa. Con đường Tơ lụa từ Trường An qua Trung Á đến Persia không chỉ là một tuyến thương mại mà còn là động mạch của văn minh. Ngày nay, Trung Quốc đang tái diễn giải điều này trong chiến lược "Vành đai và Con đường" (Belt and Road Initiative). Iran là một trong những trục chính của chiến lược này. Về mặt địa lý, Iran là cánh cửa chiến lược kết nối Trung Đông, Trung Á, Nga và châu Âu. Đối với Trung Quốc, Iran là một đối tác chiến lược cần thiết để giảm sự phụ thuộc vào mạng lưới kiểm soát hàng hải do hải quân Mỹ dẫn đầu và mở rộng chuỗi cung ứng trên đất liền.
 
Đặc biệt, hai nước đã tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực năng lượng, hạ tầng, tài chính và quân sự thông qua hiệp định hợp tác chiến lược dài hạn 25 năm ký kết vào năm 2021. Trung Quốc là khách hàng lớn nhất của dầu mỏ Iran, trong khi Iran duy trì sự sống kinh tế của mình thông qua công nghệ và vốn của Trung Quốc, ngay cả trong bối cảnh bị Mỹ trừng phạt. Trung Quốc đã lấp đầy một phần lớn khoảng trống mà các nguồn vốn phương Tây để lại do các lệnh trừng phạt của Mỹ.
 
Hợp tác năng lượng là rất quan trọng. Nền kinh tế Trung Quốc dựa vào tiêu thụ dầu mỏ và LNG khổng lồ. Hiện tại, một phần lớn trong số dầu nhập khẩu của Trung Quốc phụ thuộc vào Trung Đông, và Eo biển Hormuz là tuyến đường trung tâm. Nói cách khác, Eo biển Hormuz là một trong những mạch sống của nền kinh tế công nghiệp Trung Quốc.
 
Do đó, Trung Quốc cũng không muốn Eo biển Hormuz bị phong tỏa hoàn toàn. Vấn đề là "hình thức mở cửa" mà họ mong muốn là gì. Mỹ muốn một hệ thống tự do hàng hải hoàn toàn theo luật quốc tế. Trong khi đó, Iran muốn cho phép lưu thông có giới hạn và có chọn lọc dưới sự kiểm soát an ninh của họ. Thực tế, gần đây Iran đã cho phép một số tàu của các nước bạn bè như Trung Quốc đi qua với một số điều kiện nhất định. Đây không chỉ là kiểm soát hàng hải đơn thuần. Iran đang cố gắng xây dựng ảnh hưởng địa chính trị mới thông qua Eo biển Hormuz. Họ đang gây áp lực lên các tàu liên kết với Mỹ và Israel, trong khi cho phép lưu thông có giới hạn đối với Trung Quốc và một số nước bạn bè, nhằm tái cấu trúc trật tự quốc tế theo hướng có lợi cho họ.
 
Đối với Trung Quốc, cấu trúc này cũng không hoàn toàn bất lợi. Bởi vì nếu trật tự Trung Đông do Mỹ dẫn dắt suy yếu, Trung Quốc có thể mở rộng không gian chiến lược của mình. Cuối cùng, chính phủ Tập Cận Bình có thể được coi là đang thực hiện một chiến lược phức hợp, vừa hợp tác với Mỹ, vừa duy trì mối quan hệ chiến lược với Iran. Do đó, mặc dù thông báo từ hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Trung này có vẻ tích cực, nhưng tình hình thực tế vẫn còn nhiều bất ổn. Vẫn còn xảy ra các vụ tấn công và bắt giữ tàu ở Eo biển Hormuz. Một tàu hàng Ấn Độ đã bị tấn công và chìm, trong khi một vụ bắt giữ tàu cũng xảy ra gần UAE. Ngành vận tải biển quốc tế đang ở trong tình trạng căng thẳng cực độ, và phí bảo hiểm cũng như cước vận tải đã tăng vọt.
 
Thị trường năng lượng toàn cầu cũng đang bất ổn. Eo biển Hormuz là tuyến đường chính cho vận chuyển dầu mỏ toàn cầu. Nếu tình hình căng thẳng hiện tại kéo dài hoặc leo thang thành xung đột quân sự, giá dầu quốc tế có khả năng tăng vọt trở lại. Điều này có thể kích thích áp lực lạm phát ở Mỹ và châu Âu, đồng thời gây ra gánh nặng nghiêm trọng cho sự phát triển của các quốc gia sản xuất như Hàn Quốc, Trung Quốc và Nhật Bản.
 
Vậy liệu có khả năng đạt được thỏa thuận hòa bình giữa Mỹ và Iran? Hiện tại, có khả năng xảy ra ngừng bắn hạn chế hoặc giảm căng thẳng một phần. Tuy nhiên, để đạt được bình thường hóa hoàn toàn quan hệ, còn quá nhiều trở ngại. Iran đã nắm giữ một quân bài chiến lược mạnh mẽ với Eo biển Hormuz thông qua cuộc chiến này. Trong khi đó, Mỹ muốn ổn định Trung Đông nhưng cũng không thể chấp nhận sự phát triển hạt nhân và mở rộng quyền lực khu vực của Iran. Cuối cùng, trật tự Trung Đông trong tương lai có khả năng sẽ diễn ra trong một sự cân bằng quyền lực đa tầng liên quan đến Mỹ, Trung Quốc, Iran, Ả Rập Saudi, Israel và Nga.
 
Hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Trung tại Bắc Kinh đã thể hiện một hình ảnh biểu tượng rằng hai nước đã chọn cách quản lý căng thẳng có thể kiểm soát hơn là đối đầu trực tiếp trên bàn cờ địa chính trị lớn. Tuy nhiên, vấn đề vẫn còn tồn tại. Có ý chí nhưng chưa có niềm tin. Và khoảnh khắc nguy hiểm nhất trong chính trị quốc tế chính là khi khoảng cách giữa hai điều này ngày càng lớn.