Hiện nay, Trung Đông lại trở thành tâm điểm của lịch sử thế giới. Đây không chỉ là một cuộc xung đột khu vực đơn giản mà là một cuộc đối đầu cấu trúc lớn, nơi năng lượng, giao thông hàng hải, tôn giáo, văn minh và chiến lược của các cường quốc đan xen. Đặc biệt, tình hình hiện tại càng trở nên nguy hiểm hơn khi đàm phán và chiến tranh diễn ra song song, một va chạm nhỏ có thể làm rung chuyển toàn bộ bàn cờ.
Trọng tâm của tình hình này là 'phong tỏa và phản phong tỏa' quanh eo biển Hormuz. Mỹ duy trì phong tỏa hàng hải để ngăn chặn phát triển hạt nhân và mở rộng quân sự của Iran, trong khi Iran coi đây là 'bóp nghẹt kinh tế' và đáp trả. Vấn đề là xung đột này đang chuyển từ căng thẳng ngoại giao sang hành động quân sự thực tế.
Sự kiện bắt giữ tàu hàng Iran do Tổng thống Donald Trump công bố là một cảnh tượng mang tính biểu tượng. Tàu khu trục Mỹ đã chặn đứng tàu Iran ở vịnh Oman, làm hỏng phòng máy và bắt giữ tàu. Đây không chỉ là một cảnh báo mà là 'áp lực thực hiện bằng hành động'. Trước đây, phong tỏa chỉ dừng lại ở phát sóng cảnh báo và yêu cầu quay đầu, nhưng giờ đã tiến vào thực thi sức mạnh quân sự thực sự.
Ý nghĩa chiến lược của sự kiện này không hề nhỏ. Thứ nhất, Mỹ gửi tín hiệu thông qua 'hành động thực tế' để giành ưu thế trên bàn đàm phán. Thứ hai, Iran coi đây là hành động thù địch rõ ràng và có lý do từ chối đàm phán. Thứ ba, cả hai bên đều bước vào 'chính trị thể diện' không thể lùi bước.
Cuối cùng, tình hình hiện tại có thể được tóm gọn trong một câu: đàm phán mở nhưng nòng súng cũng mở.
Lý do thất bại của đàm phán lần thứ nhất không đơn giản. Bề ngoài là các vấn đề kỹ thuật như 'dỡ bỏ phong tỏa hàng hải' và 'duy trì chương trình hạt nhân', nhưng bản chất là sự sụp đổ của niềm tin.
Mỹ muốn loại bỏ cấu trúc năng lực hạt nhân của Iran, không chỉ đóng băng mà yêu cầu 'hủy bỏ không thể đảo ngược'. Trong khi đó, Iran không thể từ bỏ năng lực hạt nhân vì đây là cốt lõi của sự sống còn của chế độ. Đây là vấn đề tồn tại vượt ra ngoài phạm vi đàm phán.
Thêm vào đó là phong tỏa hàng hải. Đối với Iran, phong tỏa không chỉ là áp lực mà là hành động bóp nghẹt kinh tế quốc gia. Khi xuất khẩu dầu mỏ trị giá hàng trăm triệu đô la mỗi ngày bị chặn, không chỉ kinh tế mà cả sự ổn định của hệ thống chính trị cũng bị đe dọa. Do đó, Iran giữ lập trường cứng rắn rằng 'không có đàm phán khi phong tỏa còn duy trì'.
Ngược lại, Mỹ coi phong tỏa là 'đòn bẩy' trong đàm phán. Mỹ cho rằng chỉ khi duy trì phong tỏa mới có thể kéo Iran vào bàn đàm phán. Trong cấu trúc mà nhận thức của hai bên xung đột như vậy, khả năng thỏa hiệp là rất hẹp.
Cuối cùng, đàm phán lần thứ nhất không phải là 'đối thoại không điều kiện' mà là 'đối đầu áp đặt điều kiện', và kết quả là thất bại.
Đàm phán lần thứ hai có thể diễn ra tại Islamabad mang tính chất của một cuộc đàm phán cuối cùng. Các vấn đề chính được thu gọn thành ba điểm.
Thứ nhất, vấn đề chương trình hạt nhân. Mỹ yêu cầu xuất khẩu vật liệu hạt nhân và phá hủy cơ sở, trong khi Iran khẳng định quyền sử dụng hạt nhân hòa bình và muốn duy trì ít nhất năng lực hạt nhân tối thiểu. Khoảng cách này không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn liên quan đến lòng tự tôn của chế độ.
Thứ hai, phong tỏa hàng hải và quyền kiểm soát eo biển Hormuz. Mỹ muốn duy trì phong tỏa trong khi đàm phán, còn Iran đặt điều kiện tiên quyết là dỡ bỏ phong tỏa. Vấn đề này không chỉ là lợi ích kinh tế mà còn mở rộng thành vấn đề chủ quyền hàng hải ở Trung Đông.
Thứ ba, khả năng mở rộng quân sự. Nếu đàm phán thất bại, Mỹ có thể tấn công cơ sở hạ tầng như nhà máy điện, cầu cống. Đáp lại, Iran có thể tấn công cơ sở dầu mỏ ở vùng Vịnh và phong tỏa Hồng Hải thông qua lực lượng Houthi ở Yemen. Đây không chỉ là xung đột giữa hai quốc gia mà còn là kịch bản làm rung chuyển toàn bộ chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.
Ba vấn đề này đan xen với nhau. Nếu một vấn đề không được giải quyết, toàn bộ đàm phán có thể sụp đổ.
Nếu chỉ nhìn cuộc xung đột này là 'Mỹ đối đầu Iran' hoặc 'Iran đối đầu Israel', chúng ta sẽ bỏ lỡ bản chất. Ở tầng sâu hơn, đây là cuộc xung đột của các nền văn minh cùng gốc rễ.
Theo Kinh Thánh, tổ tiên cổ đại của Iran là Elam, hậu duệ của Shem, con trai Noah, và Israel cũng thuộc dòng dõi Shem. Nghĩa là, hai dân tộc này không phải là những thực thể hoàn toàn tách biệt về lịch sử và tín ngưỡng mà chia sẻ một phần gốc rễ chung.
Điều này không chỉ là một câu chuyện thần thoại. Thực tế, lịch sử và văn hóa Trung Đông rất phức tạp và không thể giản lược thành một phạm trù 'Ả Rập' đơn lẻ. Iran kế thừa truyền thống Ba Tư và Israel kế thừa truyền thống Hebrew đã đi những con đường khác nhau, nhưng ở tầng sâu nhất, họ vẫn có sự kết nối.
Nếu bỏ qua điểm này và tiếp cận vấn đề Trung Đông bằng logic phe phái đơn giản, chúng ta sẽ làm méo mó vấn đề. Điều cần thiết hiện nay là cái nhìn từ gốc rễ chứ không phải bề mặt của xung đột.
Tình hình hiện tại không thể giải quyết bằng việc gia hạn đình chiến hay thỏa thuận tạm thời. Cần một khung cơ bản hơn. Tại đây, có thể đưa ra một đề xuất mang tính biểu tượng. Đó là 'Hiệp định Noah'. Đây không phải là hiệp ước giữa các quốc gia cụ thể mà là khái niệm về một thỏa thuận văn minh bao trùm toàn bộ Trung Đông. Giống như sau Noah, nhân loại bắt đầu lại, Trung Đông cũng cần thiết lập một điểm khởi đầu cho trật tự mới.
Đã có những thỏa thuận Abraham giúp bình thường hóa quan hệ giữa một số quốc gia Sunni và Israel. Vậy thì điều còn lại là Iran. Hòa bình không thể bền vững nếu loại trừ Iran.
Điều quan trọng ở đây không phải là 'đầu hàng' mà là 'cùng tồn tại'. Cần một điểm cân bằng để Iran được đảm bảo an toàn chế độ, đồng thời cộng đồng quốc tế ngăn chặn sự lan rộng của hạt nhân. Và eo biển Hormuz, tuyến giao thông hàng hải, cần được quản lý như một tài sản công cộng quốc tế chứ không phải là vũ khí của quốc gia nào.
Tình hình hiện tại rất rõ ràng. Sẽ đi đến đàm phán hay chiến tranh.
Áp lực mạnh mẽ của Tổng thống Donald Trump có thể nâng cao khả năng đàm phán trong ngắn hạn. Tuy nhiên, chiến lược đẩy đối phương vào góc tường cũng có thể gây ra phản ứng không thể đoán trước. Iran cũng sẽ không lùi bước. Nếu căng thẳng này không được kiểm soát, eo biển Hormuz sẽ bị đóng và kinh tế thế giới sẽ bị rung chuyển. Giá dầu tăng vọt, logistics tê liệt, và bất ổn tài chính có thể xảy ra liên tiếp. Đây không chỉ là vấn đề của một khu vực mà là vấn đề của toàn thế giới.
Kinh Thánh nói rằng: "Ai dùng gươm sẽ chết bởi gươm." Và Kinh Qur'an cũng cảnh báo: "Thượng Đế không yêu thích sự hỗn loạn." (Al-Baqarah)
Điều cần thiết hiện nay không phải là phô trương sức mạnh mà là khôi phục trật tự. Và trật tự đó không đến từ sức mạnh quân sự mà từ sự đồng thuận.
Việc đàm phán tại Islamabad sẽ chỉ là một sự kiện ngoại giao đơn thuần hay là điểm khởi đầu cho một trật tự mới ở Trung Đông vẫn chưa được quyết định. Nhưng có một điều chắc chắn.
Hiện tại, nhân loại đang đứng trước một ngã rẽ khác.
* Bài viết này được dịch tự động bằng AI.
© Bản quyền thuộc về Thời báo Kinh tế AJU & www.ajunews.com: Việc sử dụng các nội dung đăng tải trên vietnam. kyungjeilbo.com phải có sự đồng ý bằng văn bản của Aju News Corporation.